Cuộc chiến với gian lận thi cử: nhiệm vụ ưu tiên nhưng không thể “đánh nhanh thắng nhanh”
Cuộc chiến chống gian lận thi cử trong giáo dục là nỗ lực của cơ quan quản lý, nhà trường, gia đình và toàn xã hội nhằm xóa bỏ các hành vi gian lận học tập, bệnh thành tích và tiêu cực giáo dục để xây dựng môi trường “học thật, thi thật” lấy sự tiến bộ thực sự của người học làm thước đo. Trước thềm năm học mới 2026-2027, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định đẩy lùi tiêu cực, gian lận trong học tập và thi cử là một nhiệm vụ rất lớn của ngành giáo dục. Ông nhấn mạnh đây không phải việc có thể giải quyết trong ngày một ngày hai mà cần thời gian và sự kiên trì, nghĩa là phải coi nó là ưu tiên xuyên suốt cả nhiều năm chứ không phải phong trào ngắn hạn. Vấn đề không chỉ là siết kỷ luật phòng thi, mà là nhìn thẳng vào căn bệnh hệ thống: từ chỉ tiêu thi đua, áp lực điểm số đến văn hóa chạy theo thành tích.
Đổi mới đánh giá học sinh: mảnh ghép trung tâm của chiến lược dài hạn
Nếu không thay đổi cách đánh giá học sinh, mọi khẩu hiệu chống gian lận thi cử sẽ chỉ dừng ở bề mặt. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định nhiệm vụ đẩy lùi tiêu cực phải bắt đầu từ đổi mới đánh giá trong học tập và tổ chức thi cử sao cho thực chất. Điều này đòi hỏi chuyển trọng tâm từ đo điểm số sang đo mức độ tiến bộ, năng lực và phẩm chất – tức điều chỉnh cả chính sách học tập lẫn tiêu chí đánh giá nhà trường, địa phương. Bộ đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục cho từng địa phương và cơ sở đại học, với tuyên bố các chỉ số sẽ “đi vào bản chất chứ không đi vào thành tích”. Đây là bước đi đáng hoan nghênh, nhưng sẽ chỉ có hiệu lực khi các kỳ thi, bài kiểm tra, cách đánh giá giáo viên và xếp hạng trường đều đồng bộ theo tinh thần mới, thay vì vẫn dùng tỷ lệ đỗ, học sinh giỏi làm thước đo duy nhất.
Áp lực điểm số từ gia đình và xã hội: gốc rễ của tiêu cực giáo dục
Điểm số cao từ lâu đã được xem như tấm vé an toàn, khiến nhiều phụ huynh và nhà trường chấp nhận lách luật, thậm chí dung túng gian lận thi cử. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ ra thẳng: khi xã hội và gia đình quá kỳ vọng vào điểm số, sẽ khó có giáo dục thực chất. Câu nói này cho thấy Bộ Giáo dục lần đầu đặt bệnh thành tích ở đúng vị trí: nguyên nhân sâu xa chứ không phải hiện tượng phụ. Giáo dục thực chất phải mang lại sự tiến bộ thực sự của người học, chứ không chỉ được đo bằng điểm số. Thế nhưng ở nhiều nơi, việc đánh giá học sinh vẫn bị biến thành cuộc chạy đua điểm, khiến học sinh học để đối phó, thầy cô dạy để “đạt chỉ tiêu”, còn phụ huynh thì đòi cho bằng bạn bè. Nếu áp lực kỳ vọng không được thay đổi, mọi quy định chống gian lận sẽ bị bẻ cong ngay trong lớp học, trên bài kiểm tra hàng ngày.
Chính sách học tập mới: cơ hội tạo nền tảng nhưng chưa đủ để diệt gian lận
Trong bức tranh tổng thể, các chính sách học tập mới đang tạo nền tảng tốt hơn cho cuộc chiến chống tiêu cực giáo dục, dù chưa chạm trực tiếp vào gian lận thi cử. Ở phổ thông, Bộ trưởng cho biết năm học mới sẽ thực hiện một chương trình và một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, các trường và giáo viên đã được tập huấn, sẵn sàng triển khai. Đi kèm là chính sách miễn học phí, hỗ trợ ăn trưa, dạy học 2 buổi/ngày, một số nơi đi trước trong việc miễn phí sách giáo khoa. Năm nay, 108 trường ở khu vực biên giới được đưa vào sử dụng, giúp học sinh có môi trường học tập tốt hơn thay vì phải học ở điểm trường lẻ. Ở đại học, hơn 40.000 sinh viên nhập học 2025–2026 sẽ được hưởng học bổng, hỗ trợ tài chính để chuyên tâm vào việc học. Những thay đổi này giảm bất bình đẳng và áp lực vật chất, nhưng nếu cách đánh giá thành tích không đổi, tiêu cực vẫn có đất sống.
Từ khẩu hiệu “học thật, thi thật” đến thực thi: cần kỷ cương và trách nhiệm xã hội
Chủ đề năm học mới được Bộ chọn là “Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất” – một khẩu hiệu phù hợp với quyết tâm chống gian lận thi cử. Tuy nhiên, khẩu hiệu chỉ có giá trị khi đi kèm kỷ cương và cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng ở từng trường, từng địa phương. Bộ đang xây dựng chương trình hành động về văn hóa học đường, kỷ cương trong dạy học và thi cử, ứng xử giữa nhà giáo và học sinh. Đó là nền tảng để nói tới môi trường an toàn, lành mạnh, nhưng sẽ thất bại nếu xã hội tiếp tục chấp nhận việc “học để thi”, “học để đối phó”. Theo một phát biểu, từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh trên cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa. Đây có thể trở thành ký hiệu của một giai đoạn mới: khi điều kiện học tập đã cải thiện, không còn lý do bao biện cho gian lận. Cuối cùng, cuộc chiến với tiêu cực giáo dục chỉ thắng khi mỗi học sinh, phụ huynh, thầy cô coi sự tiến bộ thực chất quan trọng hơn mọi tờ giấy chứng nhận điểm cao.
