Học thật, thi thật: câu trả lời bắt buộc trước khủng hoảng niềm tin
Học thật thi thật là định hướng xây dựng một hệ thống giáo dục coi trọng trung thực, năng lực thực chất và khả năng vận dụng kiến thức, chấm dứt việc chạy theo điểm số, thành tích bề mặt, học bạ đẹp và các hình thức gian lận kỳ thi THPT, đồng thời đặt người học vào trung tâm, gắn kết quá trình đào tạo với yêu cầu của thị trường lao động và sự tiến bộ lâu dài của xã hội. Yêu cầu này được Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đặt ra tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, khi ông kêu gọi xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật” và chấm dứt nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích. Đây không chỉ là thông điệp đạo đức mà là mệnh lệnh cải cách giáo dục, trực tiếp phản ứng trước những sai phạm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT làm tổn hại tính công bằng và độ tin cậy của kỳ thi.
Từ bệnh thành tích đến đánh giá chân thật: thay đổi cơ chế chứ không chỉ khẩu hiệu
Điểm nóng không nằm duy nhất ở gian lận kỳ thi THPT mà ở cả một cơ chế nuôi dưỡng “bệnh thành tích”, coi điểm số quan trọng hơn năng lực thực tế. Khi nhà trường bị đánh giá chủ yếu qua tỷ lệ khá giỏi, tốt nghiệp hay giải thưởng, giáo viên dễ ngại cho điểm đúng, hiệu trưởng e dè phản ánh hạn chế, còn cơ quan quản lý khó nhìn thẳng vào thực trạng. Những con số đáng lẽ để phản ánh chất lượng lại trở thành mục tiêu phải đạt, khiến đánh giá sai lệch và làm suy yếu toàn hệ thống. Muốn cải cách giáo dục, phải thay đổi cách quản trị: giảm phụ thuộc vào tỷ lệ khá giỏi, tốt nghiệp và giải thưởng, coi trọng hơn sự tiến bộ của người học, chất lượng đầu ra, mức độ trung thực và khả năng vận dụng. Nói cách khác, thi thật phải đi cùng đánh giá chân thật bằng công cụ tin cậy, ma trận đề khoa học, quy trình minh bạch.
Nuôi dưỡng sự chân thật từ thói quen nhỏ và vai trò thị trường lao động
Sự chân thật trong giáo dục không tự xuất hiện trong phòng thi mà được nuôi dưỡng từ những thói quen nhỏ nhất hằng ngày. Cách cha mẹ đồng hành với con làm bài tập đã định hình ranh giới trung thực: hướng dẫn con tư duy giải quyết vấn đề hay làm hộ cho xong chuyện; nếu làm thay, chúng ta gieo mầm lệch chuẩn ngay từ quá trình học. Gian lận trong thi cử chỉ là bề nổi của một quá trình dung dưỡng thói quen xấu kéo dài. Ở tầm hệ thống, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh thị trường lao động là thước đo cuối cùng của học thật thi thật: “Thước đo chuẩn xác nhất cho năng lực người học chính là thị trường lao động”. Khi cơ quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp tuyển dụng và trả lương dựa trên năng lực thực chất chứ không phải bằng cấp đẹp, người học sẽ buộc phải học thật để tồn tại và thăng tiến. Nếu thị trường vẫn thưởng cho những tấm bằng đẹp mà bỏ qua năng lực, mọi nỗ lực cải cách trong nhà trường sẽ bị kéo ngược.
Công nghệ chống gian lận: cần nhưng chưa đủ cho một kỳ thi công bằng
Chỉ thị 31/CT-TTg ngày 05/8 yêu cầu các địa phương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để chống gian lận trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027, đồng thời tăng cường phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi gian lận. Việc ứng dụng công nghệ được xác định là giải pháp trọng tâm nhằm bảo đảm kỳ thi được tổ chức công bằng, trung thực và thực chất. Người đứng đầu các cấp chính quyền, cơ sở giáo dục và cơ quan chức năng phải chịu trách nhiệm về công tác kiểm tra, đánh giá, thi cử, bảo đảm tính công bằng, trung thực, minh bạch, khách quan và hiệu quả. Tuy nhiên, công nghệ chống gian lận không thể thay thế văn hóa trung thực: nếu áp lực điểm số vẫn đè nặng, dữ liệu đẹp vẫn được ưu tiên hơn năng lực thật, các hình thức gian lận sẽ biến tướng tinh vi hơn. Công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi được đặt trong một hệ thống đánh giá chân thật, coi năng lực và sự tiến bộ là trung tâm của cải cách giáo dục.
Kết luận: cải cách từ phòng thi đến lớp học và thị trường lao động
Thông điệp học thật thi thật không phải khẩu hiệu nhất thời mà là nguyên lý vận hành căn cốt của giáo dục. Từ triết lý của Bộ đến thực tiễn triển khai ở 22 triệu học sinh – sinh viên và 1,6 triệu giáo viên là một khoảng cách rất lớn; khoảng cách ấy chỉ có thể thu hẹp bằng thay đổi đồng bộ: thiết kế lại công cụ đánh giá, chấn chỉnh kỷ luật trường học, ứng dụng công nghệ chống gian lận, và quan trọng nhất là phá vỡ bệnh thành tích trong từng lớp học. Học thật, thi thật đòi hỏi dạy thật: giảm giảng giải một chiều, tăng cơ hội để người học tư duy, đặt câu hỏi, tranh luận, thử nghiệm và tự sửa sai trên cơ sở tôn trọng sự thật và bằng chứng. Khi nhà trường trung thực với kết quả, gia đình trung thực với thói quen, và thị trường lao động trung thực với việc trả công theo năng lực, gian lận kỳ thi THPT sẽ không còn đất sống, và nền tảng giáo dục chân thật mới có cơ hội bền vững.
