Thể chế phải chuyển từ tháo gỡ sang kiến tạo năng lực
Thể chế là hệ thống luật lệ, chính sách và cách thực thi định hình động lực kinh tế, quyết định nguồn lực được dùng ra sao và năng lực mới có thể hình thành, phát triển đến mức nào. Vì thế, cải cách thể chế không thể dừng ở việc gỡ thủ tục; nó phải tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng năng suất, làm chủ công nghệ và cạnh tranh bằng giá trị cao hơn. Thể chế ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực quốc gia.
Lý do phải thay đổi là những lợi thế dựa vào lao động, chi phí và mở rộng đầu tư đang dần bộc lộ giới hạn. Việt Nam cần dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, chất lượng nhân lực và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Chỉ tăng vốn hay quy mô sản xuất không bảo đảm doanh nghiệp trong nước biết thiết kế sản phẩm, nghiên cứu phát triển, tổ chức chuỗi cung ứng hoặc xây dựng thương hiệu. Khoảng cách giữa có nguồn lực và có năng lực chính là nơi cải cách cần tạo khác biệt.
Một thể chế kiến tạo phải khiến ý tưởng có cơ hội thành sản phẩm, công nghệ đi vào năng suất và nguồn lực dịch chuyển tới hoạt động tạo giá trị cao. Điều đó đòi hỏi luật chơi minh bạch, ổn định, có thể dự báo và thực thi nhất quán. Nếu quy định thay đổi khó lường hoặc thủ tục kéo dài, đầu tư dài hạn và đổi mới sáng tạo sẽ trở thành lựa chọn rủi ro hơn mức cần thiết.
Doanh nghiệp cần được trao không gian để dẫn dắt
Doanh nghiệp không thể chờ Nhà nước tạo ra mọi công nghệ hay tìm hộ mọi thị trường; nhưng cũng khó tiên phong nếu rào cản pháp lý, đất đai, hạ tầng và thủ tục khiến kế hoạch đầu tư dài hạn thiếu chắc chắn. Kỳ vọng của doanh nghiệp là một môi trường bảo vệ người làm đúng, khuyến khích người dám đầu tư, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tạo và đánh giá khách quan những rủi ro chính đáng trong kinh doanh. Đây không phải đặc quyền, mà là điều kiện để vốn và năng lực quản trị được đưa vào hoạt động có năng suất cao.
Vai trò dẫn dắt còn được đo bằng khả năng lan tỏa. Doanh nghiệp lớn cần kết nối doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ sản xuất vào chuỗi giá trị, chia sẻ công nghệ, tiêu chuẩn, thị trường và phương thức quản trị. Nếu thành quả chỉ tập trung trong một nhóm doanh nghiệp, tăng trưởng doanh nghiệp sẽ khó chuyển thành năng lực rộng hơn của nền kinh tế. Nhà nước kiến tạo điều kiện, doanh nghiệp tiên phong chịu trách nhiệm đầu tư và đổi mới, còn người dân đồng hành trong chuỗi cung ứng.
Doanh nghiệp cũng phải tự đổi mới: dám đầu tư dài hạn, hợp tác và bước khỏi vùng an toàn. Nhưng trách nhiệm ấy chỉ có thể tạo kết quả khi quy định không làm nản lòng người muốn mở rộng thị trường, thử nghiệm công nghệ hay nâng chất lượng sản phẩm. Cải cách thể chế vì vậy cần được đánh giá qua thay đổi cụ thể trong năng suất, liên kết chuỗi và khả năng cạnh tranh, thay vì chỉ đếm số thủ tục đã cắt.
Hệ sinh thái khởi nghiệp cần kết nối từ ý tưởng đến thị trường
Khởi nghiệp sáng tạo có thể tạo việc làm, mở nguồn tăng trưởng và nâng sức cạnh tranh, nhưng ý tưởng sẽ khó thành giá trị nếu thiếu vốn, công nghệ, nhân lực, thị trường và dịch vụ hỗ trợ. Bộ Công Thương đặt mục tiêu phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo ngành Công Thương đồng bộ, kết nối hiệu quả với hệ sinh thái trong nước và quốc tế. Mục tiêu này chỉ có ý nghĩa khi kết nối giúp doanh nghiệp tiếp cận được khách hàng, đối tác, tri thức và cơ hội thử nghiệm thực tế.
Mới đây, Bộ Công Thương ban hành Quyết định 2814/QĐ-BCT về kế hoạch thực hiện Nghị quyết 86/NQ-CP ngày 5/4/2026, nhằm cụ thể hóa nhiệm vụ phát triển khởi nghiệp sáng tạo trong ngành. Kế hoạch nêu các mục tiêu quốc gia đến năm 2030 gồm tối thiểu 10.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 60% chủ thể kinh doanh sử dụng công cụ hoặc nền tảng số, 40% sử dụng dịch vụ nền tảng số dùng chung và ít nhất 300 không gian, trung tâm, cụm đổi mới sáng tạo. Những con số này cần đi cùng cơ chế hỗ trợ để doanh nghiệp tiếp cận thị trường, không chỉ dừng ở chỉ tiêu.
Bước tiếp theo là xây dựng, trình cấp có thẩm quyền Chương trình khởi nghiệp sáng tạo trong ngành Công Thương trong năm 2027 và duy trì hằng năm ít nhất một chương trình hoặc chuỗi hoạt động xúc tiến thương mại, đầu tư, kết nối thị trường có doanh nghiệp khởi nghiệp tham gia. Kế hoạch còn ưu tiên ươm tạo, tăng tốc, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ, phát triển sản phẩm và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là hướng đi thiết thực nếu chương trình giúp doanh nghiệp chuyển từ thử nghiệm sang doanh thu và việc làm.
Kết quả cải cách phải được thấy trong đời sống và năng suất
Đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của phòng thí nghiệm hay doanh nghiệp công nghệ. Người lao động cần thông tin việc làm minh bạch, cơ chế công nhận kỹ năng linh hoạt và hỗ trợ chuyển đổi nghề để dịch chuyển tới nơi có nhu cầu, năng suất cao hơn. Khi doanh nghiệp đổi mới quy trình và mở rộng sản xuất, cơ hội việc làm và lựa chọn dịch vụ, sản phẩm của người dân cũng có thể tăng lên. Vì vậy, chính sách khởi nghiệp cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và người tiêu dùng.
Thước đo cuối cùng không phải số kế hoạch được ban hành, mà là doanh nghiệp có dễ đầu tư, thử nghiệm và mở rộng hơn hay không; người lao động có cơ hội nâng kỹ năng hay không; và nguồn lực có chuyển tới hoạt động tạo giá trị cao hay không. Mục tiêu theo dõi, kiểm tra, đánh giá đầy đủ các nhiệm vụ của Bộ Công Thương đến năm 2030 là cần thiết, nhưng chỉ thực sự thuyết phục khi đi kèm kết quả kinh tế và tác động cụ thể.
Kết luận, thể chế và doanh nghiệp không phải hai vế có thể thay thế nhau: thể chế phải mở đường bằng luật chơi đáng tin cậy, còn doanh nghiệp phải biến cơ hội thành công nghệ, năng suất, sản phẩm và thị trường. Một hệ sinh thái khởi nghiệp kết nối hiệu quả sẽ bổ sung động lực mới, nhưng chỉ cải cách nhất quán mới giúp động lực ấy lan tỏa. Đó là hướng cần chọn để đổi mới sáng tạo trở thành nền tảng tăng trưởng lâu dài, thay vì khẩu hiệu.
