Văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực kinh tế và xã hội
Công nghiệp văn hóa là hoạt động tạo ra sản phẩm và dịch vụ kết hợp văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời tạo giá trị kinh tế mà vẫn gìn giữ ý nghĩa xã hội, bản sắc và sức mạnh mềm. Đây là điểm tựa cần có khi bàn về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là mục tiêu và động lực phát triển đất nước. Tại phiên họp sáng 24/10, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và báo cáo thẩm tra dự án luật; Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo gồm 8 chương, 39 điều và 6 nhóm chính sách. Đại biểu Trần Văn Lâm (TP. Bắc Ninh) ủng hộ bước chuyển trong tư duy, nhưng lưu ý cần xác định rõ nội hàm để ngành này trở thành nguồn lực nội sinh, tạo việc làm, giá trị kinh tế và sức mạnh mềm.
Sự phân định ấy không phải chuyện thuật ngữ. Nếu chỉ xem công nghiệp văn hóa là đưa hoạt động văn hóa vào sản xuất, luật có thể bỏ sót tác phẩm số và những giá trị không hữu hình. Nếu đồng nhất phát triển với thương mại hóa, doanh thu dễ lấn át giá trị tinh thần, thẩm mỹ, giáo dục và bản sắc. Vì vậy, thước đo phù hợp phải tính cả khả năng tạo sinh kế, sức lan tỏa văn hóa và năng lực đưa sản phẩm đến công chúng.
Bảo hộ quyền trí tuệ phải biến sáng tạo thành tài sản có thể khai thác
Một ý nghĩa thiết thực của dự thảo là nối bảo hộ tài sản trí tuệ với khả năng thương mại hóa. Các đề xuất bao gồm hoàn thiện cơ chế bảo hộ, định giá và khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ; hỗ trợ phần mềm, nền tảng số, kho học liệu và kỹ năng phục vụ sáng tạo. Đáng chú ý, quyền sở hữu trí tuệ có thể được dùng để góp vốn hoặc làm tài sản bảo đảm trong giao dịch tài chính, song điều đó chỉ hữu ích nếu có dữ liệu và năng lực định giá đủ tin cậy.
Đây là hướng đi đáng ủng hộ bởi nhiều người sáng tạo có tác phẩm nhưng thiếu vốn và đường tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, quyền trên giấy không tự tạo thành tài sản có giá trị: luật cần giúp xác lập quyền rõ ràng, giảm rủi ro tranh chấp và tạo điều kiện định giá minh bạch. Nếu thiếu các nền tảng đó, cơ chế dùng quyền trí tuệ trong tín dụng có thể khó đến được với nghệ sĩ, làng nghề và doanh nghiệp nhỏ—những chủ thể thường thiếu nguồn lực để tự bảo vệ và khai thác tác phẩm.
Nhân lực, hạ tầng và thị trường cần được thiết kế thành một chuỗi
Dự thảo không dừng ở khâu bảo hộ. Các chính sách còn hướng tới đào tạo, học bổng và thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia; xây dựng tổ hợp, cụm và khu công nghiệp sáng tạo; phát triển sàn giao dịch, thương hiệu quốc gia và thị trường tiêu thụ. Khung năng lực theo vị trí việc làm được đề xuất làm căn cứ tham chiếu cho đào tạo, trong khi hạ tầng gồm cả không gian hoạt động lẫn hạ tầng văn hóa số. Ghép đúng các mắt xích này sẽ giúp ý tưởng đi từ học tập, sáng tác đến sản xuất và tiếp cận khán giả.
Nhưng xây thêm không gian hay lập sàn giao dịch chưa đủ để hình thành thị trường sáng tạo. Chính sách nên ưu tiên ngành có thế mạnh, lấy chủ thể sáng tạo và doanh nghiệp làm trung tâm, như cơ quan thẩm tra đề nghị. Hỗ trợ cần đến được nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh, làng nghề và cộng đồng đang gìn giữ di sản; đồng thời rà soát quy định đất đai, quy hoạch, tài sản công và lựa chọn nhà đầu tư để tránh hạ tầng có mà thiếu người sử dụng.
Mở rộng thị trường phải đi cùng bảo vệ chủ quyền văn hóa
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, ưu đãi đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp có thể mở lối cho mô hình mới, nhưng không nên biến thành hỗ trợ dàn trải. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ tiêu chí nhận diện sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, rà soát chính sách thuế, bảo lãnh tín dụng và cơ chế thu hồi ưu đãi khi nhà đầu tư không thực hiện cam kết. Đây là các chốt cần thiết để nguồn lực công tập trung vào hoạt động tạo giá trị văn hóa thay vì chỉ nâng đỡ dự án có khả năng quảng bá tốt.
Yêu cầu bảo vệ chủ quyền cũng không thể tách khỏi chiến lược mở rộng thị trường. Cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu quy định về chủ quyền văn hóa trên không gian mạng, phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa và an ninh mạng, đồng thời bảo vệ Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia. Cùng lúc, cần đánh giá kỹ nguồn lực tài chính, nhân lực và điều kiện thi hành, nhất là chính sách có thể làm phát sinh chi ngân sách. Kết luận, dự thảo có thể mở đường cho thị trường sáng tạo nếu bảo hộ quyền, phát triển nhân lực và hạ tầng gắn với nhu cầu thật, còn ưu đãi đi kèm trách nhiệm và chủ quyền văn hóa được bảo đảm.
