Ung thư tại Việt Nam: không còn là bệnh của riêng ai
Ung thư tại Việt Nam là tình trạng tỷ lệ mắc và tử vong do các loại khối u ác tính tăng nhanh, lan rộng trong cộng đồng, gây gánh nặng y tế, kinh tế và tâm lý cho người bệnh, gia đình lẫn toàn xã hội thông qua số ca mới, ca tử vong lớn và xu hướng trẻ hóa đáng báo động. Tại một hội thảo về phòng chống ung thư diễn ra tại TPHCM, các chuyên gia nhấn mạnh đây đang là một trong những thách thức lớn nhất của hệ thống y tế, không thể tiếp tục được xử lý bằng tư duy chỉ tập trung vào điều trị mà phải chuyển mạnh sang phòng bệnh và sàng lọc sớm. Theo số liệu mới nhất, mỗi năm có khoảng 180.000 ca ung thư mới và hơn 120.000 ca tử vong, với mức tăng gần 60% số ca mắc trong 16 năm. Nếu xã hội vẫn xem ung thư là “chuyện của người khác”, con số này sẽ còn leo thang.
Tỷ lệ mắc ung thư tăng 60%: điều gì đang đẩy chúng ta đến bờ vực?
Việc tỷ lệ mắc ung thư tăng gần 60% chỉ trong hơn một thập kỷ không phải là sự trùng hợp, mà là hệ quả trực tiếp của lối sống, môi trường và tư duy coi nhẹ phòng bệnh. Bên cạnh già hóa dân số, những yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn thiếu lành mạnh, ít vận động, béo phì, ô nhiễm môi trường và tỷ lệ nhiễm các virus gây ung thư như viêm gan B, C, HPV đang cộng hưởng để đẩy đường cong ung thư đi lên. Nguy hiểm hơn, tâm lý chủ quan khiến nhiều người chỉ đi khám khi bệnh đã muộn, làm tỷ lệ tử vong vì ung thư tại Việt Nam cao hơn các nước phát triển, bất chấp việc trình độ điều trị đã tiệm cận nhiều kỹ thuật tiên tiến. Câu hỏi không còn là “vì sao tỷ lệ mắc ung thư tăng”, mà là “chúng ta chấp nhận trả giá đến bao giờ cho sự chậm thay đổi?”.
Chiến lược chống ung thư: phải bắt đầu từ phòng ngừa và sàng lọc
Điểm yếu lớn nhất của cuộc chiến ung thư tại Việt Nam là chúng ta đầu tư nhiều cho điều trị nhưng vẫn xem nhẹ chiến lược chống ung thư toàn diện, đặc biệt là dự phòng và sàng lọc. Các chuyên gia cho biết khoảng 40% ca ung thư có thể phòng ngừa nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ lối sống và nhiễm trùng; riêng tại Việt Nam, gần 50% ca ung thư liên quan đến bệnh nhiễm trùng. Điều đó có nghĩa là tiêm phòng HPV, viêm gan B, C, kết hợp bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ăn uống lành mạnh, tăng vận động không phải là khuyến cáo chung chung mà là những biện pháp phòng ngừa ung thư hiệu quả, có cơ sở khoa học rõ ràng. Một chiến lược quốc gia nghiêm túc phải coi dự phòng theo vòng đời và sàng lọc có mục tiêu như ung thư cổ tử cung, vú, đại trực tràng, phổi là trụ cột, chứ không phải phần “phụ” của ngành y.
Từ bệnh viện đến từng gia đình: 5 trụ cột của phòng ngừa ung thư hiệu quả
Một chiến lược chống ung thư đáng tin cậy phải kết nối hệ thống y tế với hành vi từng cá nhân. Các chuyên gia đề xuất 5 nhóm giải pháp: xây dựng hệ thống giám sát ung thư quốc gia; dự phòng theo nhóm nguy cơ và vòng đời; tổ chức sàng lọc có hệ thống, có mục tiêu; chuẩn hóa mô hình chăm sóc liên tục từ phát hiện, điều trị đến theo dõi; và xây dựng hệ sinh thái dữ liệu ung thư ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo. Đây không phải là những khái niệm xa vời, mà là khung hành động rất cụ thể: dữ liệu giúp biết ung thư đang tấn công ở đâu; sàng lọc định kỳ giúp phát hiện sớm; chăm sóc liên tục và dinh dưỡng chuẩn giúp giảm biến chứng, nâng chất lượng sống. Hướng dẫn dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư đã được ban hành, yêu cầu sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng ngay từ đầu, cho thấy hệ thống y tế đang bắt đầu dịch chuyển sang cách tiếp cận toàn diện hơn.
Nếu không hành động bây giờ, 2050 sẽ là một thực tại rất tăm tối
Dự báo số ca ung thư mới có thể tăng thêm 80% vào năm 2050 không phải để dọa dẫm, mà là lời cảnh báo cho thấy quỹ thời gian của chúng ta đang ngắn lại nhanh chóng. Nếu chiến lược chống ung thư vẫn dừng ở khẩu hiệu, hệ thống y tế sẽ chìm trong gánh nặng điều trị, còn nhiều gia đình tiếp tục kiệt quệ vì chi phí và những mất mát không đo đếm được. Ngược lại, nếu coi phòng ngừa ung thư hiệu quả là ưu tiên quốc gia và là trách nhiệm cá nhân – từ tiêm chủng, thay đổi lối sống đến tầm soát định kỳ – thì đường cong ung thư hoàn toàn có thể uốn xuống. Câu chuyện hiện nay không chỉ thuộc về các nhà quản lý hay bác sĩ, mà là lựa chọn mỗi người: sống như cũ và chờ rủi ro, hay chủ động bảo vệ cơ thể trước khi khối u xuất hiện. Ung thư đang tăng nhanh, nhưng nó vẫn là một cuộc chiến mà chúng ta có cơ hội định lại kết quả.
