Dự án hạ tầng phía Nam: Ý nghĩa lớn nhưng mắc kẹt ở những nút thắt nhỏ
Dự án hạ tầng phía Nam là tập hợp các công trình giao thông, thủy lợi và cải tạo môi trường then chốt, giữ vai trò kết nối vùng, chống ngập, chỉnh trang đô thị và tạo dư địa tăng trưởng dài hạn cho TP.HCM cùng các tỉnh lân cận, nhưng nhiều dự án đang bị chậm tiến độ vì các nút thắt kỹ thuật, pháp lý và điều phối nguồn lực. Thời gian gần đây, hàng loạt dự án được kỳ vọng tạo đột phá cho khu vực phía Nam, từ cao tốc Bến Lức Long Thành đến các dự án cải tạo kênh rạch nội đô, đều rơi vào tình trạng “xây gần xong nhưng chưa thể khánh thành”. Điều này không chỉ kéo dài chi phí xã hội mà còn làm lỡ nhịp phát triển của cả vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
Kênh Tham Lương, rạch Xuyên Tâm và bài học về “nút thắt bùn thải”
Trường hợp cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên là minh chứng rõ nhất cho kiểu tắc nghẽn “nhỏ mà không nhỏ”. Đây là dự án hạ tầng lớn, dài khoảng 65 km dọc hai bờ kênh, tác động trực tiếp đến môi trường nước, giao thông và bộ mặt đô thị, nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn thành vì khối bùn đất nạo vét lên tới 3 triệu mét khối không có nơi tiếp nhận. Cùng kiểu vướng mắc còn xảy ra với cải tạo Bắc Kênh Đôi, cải tạo rạch Xuyên Tâm, rạch Văn Thánh. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Khối bùn đất thải sau nạo vét lên tới 3 triệu mét khối đã trở thành nút thắt tiến độ của cả chuỗi dự án cải tạo kênh rạch".
Điểm sáng là TP.HCM đã tìm được 8 vị trí, chủ yếu ở Bà Rịa – Vũng Tàu, để tiếp nhận lượng bùn đất này. Điều tưởng như là chi tiết kỹ thuật lại là chìa khóa mở bế tắc cho cả loạt dự án. Với đầu ra rõ ràng cho bùn thải, các dự án cải tạo kênh rạch được kỳ vọng rút ngắn tiến độ, hoàn thành vào cuối năm 2026 – đầu 2027; riêng cải tạo rạch Xuyên Tâm còn đặt mục tiêu về đích sớm một năm. Đây là lời nhắc rằng mọi quy hoạch hạ tầng phải đi kèm quy hoạch xử lý chất thải, thay vì coi đó là “vấn đề phát sinh” sau khi công trình đã khởi công.
Nút giao An Phú và dự án chống ngập: Khi giải phóng mặt bằng và thủ tục kéo lùi tiến độ
Nút giao An Phú – một trong những nút giao lớn nhất TP.HCM với tổng vốn đầu tư khoảng 3.400 tỷ đồng – là ví dụ điển hình cho kiểu dự án “thi công xong phần lớn nhưng bị giữ lại bởi vài trăm mét mặt bằng". Công trình đã đưa vào sử dụng các hầm chui và nhánh cầu vượt, nhưng bị lùi tiến độ tới cuối năm 2027 vì không giải phóng được khu vực phía đường Lương Định Của. Đầu tháng 9, việc UBND TP.HCM chấp thuận chi khoảng 1.865 tỷ đồng để bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư đã tháo nút thắt cuối cùng của dự án. Theo kế hoạch, toàn bộ công tác này phải hoàn thành trước cuối tháng 11/2026 để chủ đầu tư tiếp tục thi công.
Dự án ngăn triều chống ngập quy mô lớn với 6 cống ngăn triều Bến Nghé, Phú Định, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Tân Thuận cũng chịu cảnh tương tự: thi công hơn 90% khối lượng nhưng kéo dài hàng chục năm vì vướng thủ tục. Theo thông tin mới nhất, dự án đã được gỡ vướng và có khả năng vận hành vào cuối năm 2026. Những câu chuyện này cho thấy nút thắt giao thông không chỉ nằm trên mặt đường, mà nhiều khi nằm trên… văn bản. Khi thủ tục và giải phóng mặt bằng chậm hơn cả thi công, mọi lợi ích của dự án đều bị “treo” lại trên giấy.
Cao tốc Bến Lức Long Thành: Mạch nối Bắc – Nam không thể chậm thêm
Cao tốc Bến Lức Long Thành dài khoảng 57 km, thuộc trục cao tốc Bắc – Nam, đi qua TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh, được kỳ vọng là mạch nối chiến lược của vùng kinh tế phía Nam. Dự án khởi công từ năm 2014, đã đưa vào khai thác một số đoạn từ năm 2025 nhưng toàn tuyến vẫn chưa thông suốt vì “nút thắt” cầu Phước Khánh – cây cầu dây văng lớn nối TP.HCM và Đồng Nai, nằm ở khu vực Cần Giờ có địa chất phức tạp. Việc hạng mục này cơ bản hoàn thành là điều kiện để tuyến cao tốc có thể đưa vào khai thác trong tháng 9, mở thông toàn bộ tuyến từ Bắc tới Nam.
Cao tốc Bến Lức Long Thành không chỉ mang ý nghĩa rút ngắn thời gian di chuyển giữa các tỉnh, mà còn là phép thử cho năng lực quản lý dự án hạ tầng phía Nam. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Việc hoàn thành cầu Phước Khánh giúp cho toàn tuyến cao tốc từ Bắc tới Nam được thông suốt". Nếu dù đã vượt qua thách thức kỹ thuật phức tạp mà vẫn để các nút thắt giao thông hành chính làm trễ khai thác, khu vực phía Nam sẽ tự đánh mất lợi thế cạnh tranh của mình trong cuộc đua hạ tầng với các vùng khác.
Từ tháo gỡ từng nút thắt đến tầm nhìn hạ tầng tổng thể cho phía Nam
Việc TP.HCM tìm được 8 vị trí tiếp nhận bùn đất nạo vét, bố trí kinh phí giải phóng mặt bằng cho nút giao An Phú và gỡ vướng thủ tục cho dự án ngăn triều cho thấy các nút thắt cụ thể đang dần được tháo gỡ. Tuy nhiên, nếu chỉ xử lý từng dự án một cách tình huống, câu chuyện “chậm hơn kế hoạch” sẽ còn lặp lại. Các dự án hạ tầng phía Nam cần một cách tiếp cận tổng thể: quy hoạch đồng bộ từ xử lý chất thải xây dựng, quỹ đất tái định cư, đến lộ trình giải phóng mặt bằng và cơ chế phối hợp liên tỉnh.
Tiến độ mới – từ kỳ vọng hoàn thành các dự án cải tạo kênh rạch vào giai đoạn 2026–2027 đến kế hoạch khai thác cao tốc Bến Lức Long Thành trong tháng 9 – là cơ hội để phía Nam bứt tốc, nếu các bên liên quan coi mỗi nút thắt được gỡ không chỉ là thắng lợi cục bộ mà là động lực để chuẩn hóa quy trình cho các công trình trọng điểm tiếp theo. Kẹt ở đâu thì tháo ở đó là cần thiết, nhưng muốn phát triển dài hạn, vùng kinh tế phía Nam phải bước tiếp tới bước khó hơn: không để nút thắt mới xuất hiện.
