Nhu cầu tăng nhanh, nguồn cung không theo kịp
Nguồn cung vật liệu xây dựng là khả năng đáp ứng đúng khối lượng, chủng loại và thời điểm cần thiết cho công trình từ các mỏ, nguồn hợp pháp và vật liệu thay thế; thiếu một mắt xích cũng có thể làm chậm cả tiến độ thi công. Áp lực đang tăng khi nhiều dự án giao thông đồng loạt bước vào giai đoạn tăng tốc, kéo nhu cầu đất đắp, cát và đá xây dựng lên cao.
Tại buổi họp báo chiều 29/10, Ban Giao thông TP.HCM cho biết 20 dự án đơn vị quản lý cần khoảng 1,91 triệu m³ đá xây dựng, 550.000 m³ cát xây dựng, 1,85 triệu m³ cát san lấp và 3,7 triệu m³ đất đắp trong bốn tháng cuối năm 2026. Cát là điểm nghẽn rõ nhất: công suất khai thác hiện chỉ đáp ứng khoảng 50% nhu cầu cát xây dựng và 38% nhu cầu cát san lấp của thành phố.
Quy mô thiếu hụt không chỉ nằm trên giấy. Khi cát san lấp và đất đắp chưa đến công trường đúng lúc, các hạng mục nền móng khó giữ nhịp; còn đá thiếu có thể làm đình trệ những phần việc tiếp theo. Vì thế, bài toán không thể giao riêng cho từng nhà thầu tự xoay xở.
TP.HCM cần điều phối theo tiến độ, không chỉ theo tổng lượng
Trong quý IV/2026, các dự án giao thông TP.HCM đăng ký cần hỗ trợ khoảng 420.000 m³ cát xây dựng, 1,44 triệu m³ cát san lấp và khoảng 3 triệu m³ đất đắp. Riêng nhu cầu đất đắp còn thiếu tập trung đáng kể ở khu vực Bình Dương trước đây. Trong khi đó, nguồn đất đạt chuẩn kỹ thuật và có cự ly vận chuyển phù hợp không phải lúc nào cũng sẵn có, dù tổng công suất đất đắp được đánh giá là đủ.
Đây là lý do điều phối phải dựa trên lịch thi công, vị trí mỏ và chất lượng vật liệu, thay vì chỉ cộng nhu cầu toàn thành phố rồi chia bình quân. Ban Giao thông cho biết đang cập nhật nhu cầu theo thực tế, kết nối nhà thầu với mỏ và đôn đốc ký hợp đồng. Đất đào từ dự án metro số 2 cũng được tính đến như một nguồn bổ sung.
Cát nghiền đang được mở rộng sử dụng; cát biển, cát nhiễm mặn, vật liệu nạo vét và đất đào có thể được nghiên cứu cho hạng mục phù hợp, nhưng phải có đánh giá kỹ thuật và sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền. Thiết kế các dự án mới cũng nên giảm phụ thuộc vào cát, đá truyền thống. Đó là hướng đi hợp lý, miễn là tiêu chuẩn và chất lượng không bị đánh đổi.
Miền Trung cho thấy thiếu mỏ hoạt động là rủi ro thật
Tại Huế, tình trạng thiếu đá xây dựng đã ảnh hưởng tiến độ một số hạng mục ở các dự án giao thông trọng điểm, công trình phục vụ đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam và dự án kè biển. Có thời điểm, nhà thầu phải chờ cả ngày mới mua được một xe đá; giá bán vượt 500.000 đồng/m³. Nhu cầu đá xây dựng và cấp phối đá dăm năm 2026 ước khoảng 3,48 triệu m³, trong khi sản lượng thực tế chỉ đạt khoảng 2,25 triệu m³.
Đất san lấp còn báo hiệu áp lực lớn hơn về sau: nhu cầu tại Huế năm 2027 dự kiến lên 25,66 triệu m³, trong khi nguồn cung hiện tại đã thấp hơn nhu cầu đáng kể. Ở Đà Nẵng, nguồn cát, đá và đất cũng chưa đáp ứng yêu cầu; theo dữ liệu địa phương được nêu trong nguồn, trong 670 khu vực mỏ theo quy hoạch chỉ có 41 khu vực còn hiệu lực giấy phép khai thác tại thời điểm 12/8/2026.
Những con số này cho thấy mở rộng công suất trên danh nghĩa là chưa đủ. Nếu khu phụ trợ, chế biến, giấy phép hoặc khả năng vận chuyển còn vướng, mỏ không thể cung ứng đúng loại vật liệu vào đúng thời điểm. Hệ quả cuối cùng là công trình chậm, nhà thầu chịu áp lực chi phí và các dự án phục vụ người dân bị kéo dài.
Gỡ thủ tục, quản lý mỏ và điều phối liên vùng
Đà Nẵng đang đặt mục tiêu hoàn thành thủ tục đưa mỏ đá vào khai thác trong 60 ngày và mỏ đất trong 80 ngày. Thành phố cũng yêu cầu rà soát trữ lượng, công suất, khả năng nâng công suất và nhu cầu vật liệu của từng dự án để xác định phần có thể hỗ trợ địa phương khác. Đây là hướng xử lý thiết thực, nhưng tốc độ cấp phép cần đi cùng giám sát ranh giới, trữ lượng và sản lượng.
Với các vật liệu thông thường, điều phối liên vùng nên trở thành một chức năng thường xuyên: có đầu mối tổng hợp nhu cầu, cập nhật năng lực mỏ, kết nối nguồn cung với lịch thi công và công khai trách nhiệm giao hàng. Cơ chế đặc thù cấp phép có thể khơi thông nguồn lực, song cần kiểm soát giá bán và bảo đảm vật liệu được ưu tiên cho công trình trọng điểm, tránh tạo thêm cơ hội đầu cơ.
Thiếu vật liệu không chỉ là chuyện khai thác thêm bao nhiêu, mà là phối hợp quy hoạch, giấy phép, chất lượng, vận tải và tiến độ. Kết luận cần rõ: muốn giữ nhịp đầu tư công, các địa phương phải điều phối nguồn cung như một mạng lưới vùng, đồng thời mở đường cho vật liệu thay thế và quản lý mỏ chặt chẽ. Nếu không, dự án càng tăng tốc thì nguy cơ chờ vật liệu càng lớn.
