Bức tranh hai gam màu: tăng lập mới, tăng giải thể
Mâu thuẫn giữa số lượng doanh nghiệp thành lập mới tăng và số doanh nghiệp giải thể tăng mạnh là hiện tượng kinh tế trong đó các chỉ số gia nhập thị trường tạo ấn tượng năng động, nhưng tỷ lệ rút lui lại phản ánh sức chịu đựng hạn chế và những áp lực sâu hơn đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, làm dấy lên câu hỏi về chất lượng tăng trưởng, môi trường kinh doanh và khả năng duy trì hoạt động bền vững của kinh tế Việt Nam. Trong 9 tháng, gần 149.700 doanh nghiệp được thành lập mới, nhưng hơn 48.700 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. Điều này nghĩa là cứ mỗi 10 doanh nghiệp bước vào thị trường thì có hơn 3 doanh nghiệp phải rời đi. Sự đối lập này không thể được xem là "bình thường" mà là tín hiệu cảnh báo: nền kinh tế đang mở cửa mạnh, song khả năng giữ chân doanh nghiệp còn yếu.
Con số gia nhập thị trường: sức hút lớn nhưng chưa chắc bền
Nhìn từ góc độ thành lập doanh nghiệp mới, bề nổi của kinh tế Việt Nam trông khá sáng. Trong 9 tháng, gần 149.700 doanh nghiệp được thành lập với tổng vốn đăng ký 1,88 triệu tỷ đồng và hơn 733.100 lao động. Vốn đăng ký bình quân đạt 12,6 tỷ đồng mỗi doanh nghiệp, tăng 28,5% so với cùng kỳ. "Tính chung 9 tháng, tổng vốn đăng ký bổ sung vào nền kinh tế vượt 5 triệu tỷ đồng, tăng 6,1%". Số liệu này cho thấy môi trường kinh doanh vẫn đủ hấp dẫn để khuyến khích thành lập doanh nghiệp mới và mở rộng quy mô. Tuy nhiên, số doanh nghiệp quay trở lại hoạt động chỉ gần 74.300, giảm 14% so với cùng kỳ. Bình quân mỗi tháng có 24.900 doanh nghiệp gia nhập thị trường, nhưng chất lượng dòng doanh nghiệp này – về năng lực tài chính, quản trị, khả năng chống chịu – vẫn là dấu hỏi lớn.
Làn sóng doanh nghiệp giải thể: mặt tối của tăng trưởng
Nếu coi việc thành lập doanh nghiệp mới là một nửa câu chuyện, thì doanh nghiệp giải thể Việt Nam là nửa còn lại – và là phần đáng lo hơn. Đáng chú ý, hơn 48.700 doanh nghiệp đã hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 118,8% so với cùng kỳ; bình quân mỗi tháng có khoảng 19.100 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Riêng tháng 9 có 7.918 doanh nghiệp hoàn tất giải thể, tăng 89,3% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong số này, lĩnh vực dịch vụ chiếm 37.923 doanh nghiệp, tương đương 77,8%; riêng nhóm bán buôn, bán lẻ, sửa chữa ô tô, xe máy có 18.579 doanh nghiệp, chiếm 48,9% số doanh nghiệp dịch vụ giải thể. Đây là những lĩnh vực gắn trực tiếp với nhu cầu tiêu dùng và đời sống hàng ngày, nên khi chúng suy yếu, thông điệp rất rõ: áp lực chi phí, cạnh tranh và sức mua đã đẩy nhiều doanh nghiệp vào tình trạng không thể tiếp tục.
Xuất siêu và tăng trưởng thương mại: không cứu được doanh nghiệp nhỏ
Ở cấp độ vĩ mô, kinh tế Việt Nam 2026 lại đang gửi đi những tín hiệu tích cực. Quý III, kim ngạch xuất khẩu đạt 167,85 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ và tăng 17,0% so với quý II; từ đầu năm đến nay, kim ngạch xuất khẩu đạt 434,30 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ. Trong 9 tháng, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 888,02 tỷ USD, với nhập khẩu tăng 36,7%. Tháng 9, cán cân thương mại xuất siêu trở lại ở mức 1,27 tỷ USD. Tuy nhiên, xuất siêu và dòng thương mại khổng lồ chủ yếu phản ánh hoạt động của khu vực doanh nghiệp lớn, có khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa – lực lượng chính trong bán buôn, bán lẻ, dịch vụ – lại đang là tâm điểm của làn sóng giải thể. Mâu thuẫn kinh tế giữa các chỉ số vĩ mô sáng sủa và tình trạng "sống chết" của doanh nghiệp vi mô khiến thành tựu xuất siêu trở nên kém ý nghĩa với số đông.
Quý IV và câu hỏi lớn: cứu doanh nghiệp hay chỉ cứu số liệu?
Dù bức tranh hiện tại nhiều gam tối, doanh nghiệp vẫn kỳ vọng quý IV sẽ khả quan hơn. Trong quý III, 34,2% doanh nghiệp công nghiệp chế biến, chế tạo đánh giá hoạt động sản xuất, kinh doanh tốt hơn quý trước; 45,7% cho rằng ổn định và 20,1% nhận định khó khăn hơn. Bước sang quý IV, 39,2% doanh nghiệp dự báo tình hình sẽ tốt lên, 44,7% cho rằng sẽ ổn định và 16,1% dự kiến khó khăn hơn. Về mặt chính sách, Bộ Tài chính đã trình nghị định giảm 30% số thuế phải nộp đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh có doanh thu không quá 10 tỷ đồng mỗi năm. Nhưng khi mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi GDP quý IV tăng khoảng 12,5%, câu hỏi đặt ra là ưu tiên đang nghiêng về cải thiện chỉ số hay cải thiện sức khỏe thật của doanh nghiệp. Nếu dòng doanh nghiệp giải thể vẫn duy trì ở mức gần 19.100 mỗi tháng, bất kỳ con số tăng trưởng nào cũng sẽ mang màu sắc ngắn hạn.
