Nhập siêu Việt Nam: Khi con số 23,5 tỷ USD trở thành lời cảnh báo
Nhập siêu Việt Nam là tình trạng tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu cao hơn tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu trong một giai đoạn nhất định, phản ánh sự mất cân bằng thương mại khi nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào hàng hóa, thiết bị và nguyên liệu từ bên ngoài so với năng lực tạo ra giá trị xuất khẩu, từ đó tác động trực tiếp đến tăng trưởng, việc làm, cán cân thanh toán và dư địa chính sách vĩ mô của quốc gia.
Tổng kim ngạch thương mại đã vượt 825 tỷ USD, thể hiện một dòng chảy xuất nhập khẩu 2026 đầy sôi động. Nhưng phía sau bức tranh quy mô là thực tế nhập siêu lên 23,5 tỷ USD, được nới rộng thêm hơn 2,8 tỷ USD chỉ trong nửa đầu tháng 9. Nói cách khác, kim ngạch thương mại tăng mạnh nhưng chất lượng tăng trưởng đang đặt dấu hỏi. Theo số liệu hải quan, xuất khẩu vượt 400 tỷ USD với mức tăng hơn 23%, trong khi nhập khẩu tăng tới 36%. Khi nhập khẩu chạy nhanh hơn xuất khẩu, nhập siêu không còn là con số kỹ thuật mà trở thành lời cảnh báo về cấu trúc và hướng đi của nền kinh tế.
Cấu trúc thương mại lệch: Nhập khẩu nguyên liệu bùng nổ, xuất khẩu tăng nhưng chưa đủ
Điểm đáng lo không chỉ là nhập siêu lớn, mà là tốc độ và cấu trúc: nhập khẩu tăng nhanh hơn nhiều so với xuất khẩu. Nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện là minh chứng rõ nhất khi xuất khẩu đạt hơn 110 tỷ USD nhưng nhập khẩu lên gần 175 tỷ USD, tạo nên khoảng cách lớn trong chuỗi giá trị. Cùng với đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng nhập vào cũng nhỉnh hơn phần xuất khẩu.
Ở chiều nhập khẩu, danh mục sắt thép, dầu thô, xăng dầu, than đá, vải các loại đều tăng mạnh, phản ánh hai xu hướng: chi phí đầu vào bị kéo lên bởi giá thế giới, và nền sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc nặng nề vào nguyên liệu nhập khẩu. Trong khi đó, xuất khẩu dệt may đạt hơn 28 tỷ USD, tăng khiêm tốn khoảng 1,6%; thủy sản mang về hơn 8,4 tỷ USD với mức tăng khoảng 11,8%, nhưng tổng giá trị vẫn chưa đủ để bù phần thâm hụt nhập siêu đang phình ra. Kim ngạch thương mại phình to nhưng phần giá trị gia tăng nội địa vẫn mỏng.
Động cơ FDI và điểm yếu doanh nghiệp nội địa trong cuộc đua xuất nhập khẩu
Một nghịch lý nổi bật của kim ngạch thương mại hiện nay là khu vực FDI vừa là động lực chính, vừa che mờ điểm yếu của doanh nghiệp nội địa. Khu vực này đóng góp tới 634 tỷ USD trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, đồng thời xuất siêu khoảng 8,74 tỷ USD. Nghĩa là nếu bỏ khu vực FDI ra, nhập siêu Việt Nam ở khu vực doanh nghiệp trong nước còn nghiêm trọng hơn nhiều so với con số tổng thể.
Điều này cho thấy chiến lược hội nhập dựa trên công nghiệp chế biến, chế tạo, đặc biệt là điện tử và máy móc, đang mang lại quy mô nhưng chưa đảm bảo tự chủ. Doanh nghiệp nội địa vẫn ở vị trí phụ trợ, bị bào mòn bởi chi phí vốn cao, khó tiếp cận thị trường vốn và sức ép chi phí tuân thủ. Kim ngạch thương mại tăng gần 30% là một cột mốc đáng chú ý, nhưng nếu phần lớn giá trị thuộc về FDI và nhập khẩu đầu vào, thì tăng trưởng xuất nhập khẩu 2026 có nguy cơ trở thành “tăng trưởng nhờ ngoại lực”, khó bền vững.
Nhập siêu và tăng trưởng: Tác động kinh tế không thể xem nhẹ
Ở tầm vĩ mô, nhập siêu lớn đồng nghĩa với việc một phần thành quả sản xuất, thu nhập trong nước chảy ra ngoài qua kênh ngoại thương. Theo phân tích của một số chuyên gia kinh tế, giá trị nhập siêu cao có thể kéo giảm GDP và đe dọa mục tiêu tăng trưởng cao mà nền kinh tế đặt ra. Khi nhập khẩu chủ yếu phục vụ sản xuất và xuất khẩu, có thể chấp nhận nhập siêu ở một mức độ hợp lý. Nhưng khi khoảng cách ngày càng nới rộng, rủi ro về nợ nước ngoài và áp lực lên cán cân thanh toán là điều khó né tránh.
Một rủi ro khác là độ lệch giữa nhập khẩu đầu vào và đầu ra xuất khẩu. Nếu hàng hóa nhập vào phục vụ tiêu dùng nhiều hơn là sản xuất, hoặc năng lực hấp thụ của nền kinh tế hạn chế khiến hàng tồn kho tăng, nhập siêu sẽ phản ánh sự kém hiệu quả. Bức tranh hiện nay cho thấy nhập khẩu nguyên liệu, năng lượng và máy móc tăng mạnh, trong khi những ngành nội địa có lợi thế như nông sản, thủy sản, dệt may, gỗ phải chịu giá xuất khẩu giảm và nhu cầu chững lại tại thị trường Mỹ, EU, Nhật Bản. Tăng trưởng thương mại vì vậy mang màu sắc mất cân bằng rõ rệt.
Giữ cân bằng thương mại: Ưu tiên chất lượng hơn số lượng
Trong bối cảnh nhập siêu Việt Nam gia tăng, mục tiêu không phải là “siết” nhập khẩu bằng mọi giá, mà là tái cấu trúc theo hướng ưu tiên chất lượng. Nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên nhiên liệu phục vụ mở rộng sản xuất vẫn cần được khuyến khích, nhưng cần hạn chế lệ thuộc vào nhập khẩu những mặt hàng trong nước có thể sản xuất với chi phí hợp lý. Cân bằng thương mại không thể chỉ trông chờ vào con số xuất – nhập, mà là nâng dần tỷ trọng giá trị gia tăng do doanh nghiệp Việt Nam tạo ra trong chuỗi.
Về phía xuất khẩu, thách thức lớn nhất không còn là “bán được bao nhiêu”, mà là “bán cái gì và với biên lợi nhuận nào”. Khi giá xuất khẩu dệt may, thủy sản hay nông sản chịu sức ép, chiến lược chạy theo số lượng sẽ khiến doanh nghiệp bị mắc kẹt trong biên lợi nhuận thấp, càng khó cải thiện cán cân thương mại. Xuất nhập khẩu 2026 chỉ trở thành nền tảng vững cho tăng trưởng nếu Việt Nam chuyển trọng tâm từ mở rộng kim ngạch thương mại sang nâng chất lượng, hạn chế nhập khẩu lãng phí và đẩy mạnh xuất khẩu có hàm lượng công nghệ, thương hiệu và lợi nhuận cao hơn.
