Mộc Bài là gì và vì sao cơ chế đặc thù trở nên cấp thiết?
Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài là không gian kinh tế nằm trên tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia, được định hướng trở thành đầu mối giao thương của vùng Đông Nam Bộ, kết nối trục TP.HCM - Phnom Penh - Bangkok và thúc đẩy thương mại biên giới, logistics cũng như liên kết với khu vực ASEAN. Trọng tâm của đề án thí điểm cơ chế, chính sách mới là xây dựng một bộ công cụ đủ linh hoạt về thuế, hải quan và vận tải để khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài thoát khỏi tình trạng phát triển chậm, hạ tầng chưa đồng bộ và sức hút đầu tư chưa tương xứng với tiềm năng. Quan điểm cần nhấn mạnh là: nếu cơ chế vẫn mang tư duy “bình quân”, Mộc Bài sẽ mãi chỉ là điểm qua lại hàng hóa, không trở thành cực tăng trưởng cho giao thương Việt-Campuchia.
Những điểm nghẽn khiến Mộc Bài chưa bật lên trong thương mại biên giới
Trước khi bàn về ưu đãi, phải đối diện với các điểm nghẽn mà chính cơ quan trung ương đã nhận diện. Bộ Tài chính nêu rõ ba vướng mắc chính: hạ tầng và kết nối chưa đồng bộ; chưa hình thành các dự án đủ lớn để dẫn dắt và tạo chuỗi giá trị; năng lực thông quan, logistics và mức độ liên thông giữa cửa khẩu Mộc Bài (Việt Nam) với cửa khẩu Bavet (Campuchia) còn hạn chế. Thêm vào đó, khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài phát triển chậm, môi trường đầu tư còn chịu tác động từ các vấn đề môi trường, an ninh, trật tự. Những yếu kém này không chỉ làm suy giảm sức hút với nhà đầu tư mà còn làm tăng chi phí giao dịch cho doanh nghiệp tham gia giao thương Việt-Campuchia. Nếu đề án thí điểm không đi thẳng vào các “nút thắt” này, mọi ưu đãi trên giấy sẽ khó chuyển hóa thành lưu lượng hàng hóa và lợi ích cụ thể cho địa phương biên giới.
Cơ chế thuế, hải quan, vận tải: nên linh hoạt nhưng không dàn hàng ngang
Phó Thủ tướng Thường trực đã yêu cầu nghiên cứu các cơ chế, chính sách phù hợp, kể cả cơ chế đặc thù về thuế, hải quan, vận tải, nhằm tạo thuận lợi cho giao thương và hoạt động của doanh nghiệp. Đây là hướng tiếp cận đúng, nhưng điều quan trọng là chọn đúng và ít công cụ, thay vì vẽ một ma trận ưu đãi khó thực thi. Bộ Tài chính cảnh báo rằng những nội dung pháp luật hiện hành đã quy định thì không nên tiếp tục đề xuất cơ chế riêng, và các vấn đề mang tính phổ quát cần xử lý trong chính sách chung. Nói cách khác, “ưu đãi đại trà” không phải chìa khóa. Những nội dung về ưu đãi thuế, tiền thuê đất, casino và doanh nghiệp ưu tiên trong lĩnh vực hải quan buộc phải được đánh giá kỹ về cơ sở pháp lý, tác động ngân sách, tính cạnh tranh và yêu cầu quản lý. Nếu phân tích tác động nửa vời, cơ chế đặc thù có thể biến thành gánh nặng ngân sách mà không nâng được lợi thế thương mại biên giới.
Mô hình “một cửa, một lần dừng” và yêu cầu liên kết xuyên biên giới
Với Mộc Bài, câu chuyện giao thương Việt-Campuchia không thể giải quyết chỉ bằng luật trong nước. Các vấn đề về kiểm tra cửa khẩu, chia sẻ dữ liệu, vận tải, logistics và mô hình “một cửa, một lần dừng” giữa Mộc Bài - Bavet được nhấn mạnh là nội dung xuyên biên giới, cần được nghiên cứu trong khuôn khổ hợp tác song phương Việt Nam - Campuchia. Tây Ninh đề nghị nghiên cứu mô hình “một cửa, một lần dừng” tại cặp cửa khẩu này, phối hợp rút ngắn thời gian thông quan và tháo gỡ vướng mắc về quỹ đất phát triển logistics, hướng tới đưa khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài trở thành động lực tăng trưởng của tỉnh và khu vực phía Nam. Đây là bước đi mang tính chiến lược: nếu hai bên thống nhất chuẩn thông tin và quy trình, doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể chi phí thời gian, nhân lực cho thủ tục, tạo lợi thế cạnh tranh cho thương mại biên giới so với đường biển hoặc các tuyến khác.
Ai hưởng lợi từ chính sách thí điểm và cần tránh những kỳ vọng nào?
Các đề án kinh tế cửa khẩu không chỉ phục vụ doanh nghiệp lớn; mục tiêu được nêu rõ là tạo thêm việc làm, sinh kế cho người dân khu vực biên giới, tăng nguồn thu ngân sách và góp phần ổn định an ninh chính trị trên địa bàn. Tỉnh Tây Ninh cũng mong Trung ương, các bộ, ngành tiếp tục hỗ trợ phát huy tiềm năng khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, nhất là trong phát triển thương mại, logistics và hạ tầng kết nối. Điều đó cho thấy đối tượng hưởng lợi bao gồm: nhà đầu tư công nghiệp và logistics, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, hộ kinh doanh biên mậu và cộng đồng dân cư hai bên biên giới. Tuy vậy, cần tránh kỳ vọng rằng cơ chế đặc thù sẽ giải quyết mọi vấn đề. Các bộ, ngành đều thống nhất cơ chế riêng chỉ nên đặt ra với những vấn đề thực sự đặc thù, cấp thiết mà pháp luật hiện hành chưa có công cụ xử lý. Không phải mọi mong muốn của địa phương đều nên “đặc thù hóa”; sự chọn lọc sẽ quyết định thành công của Mộc Bài trong vai trò cửa ngõ giao thương Việt-Campuchia.
