Cải lương ở nước ngoài: câu chuyện không chỉ là nỗi nhớ
Cải lương ở nước ngoài là hành trình những nghệ sĩ mang theo âm nhạc truyền thống Việt ra khỏi biên giới, vừa chống chọi nỗi nhớ quê hương vừa kiên trì bảo tồn cải lương qua dạy học, biểu diễn và truyền nghề cho lớp trẻ ở xứ người lẫn trong nước. Trong bức tranh đó, nghệ sĩ Hoài Thanh là một trong những gương mặt tiêu biểu: từng là kép chính nổi tiếng với giọng ca ấm và phong cách sân khấu cuốn hút, ông vẫn không rời sân khấu dù đã định cư ở Australia cùng vợ – nghệ sĩ Đỗ Quyên từ năm 2008. Việc ra đi với nhiều người là dấu chấm hết cho sự nghiệp, nhưng với ông, đó lại là một chương mới của hành trình nghệ sĩ cải lương truyền thừa, nơi mỗi buổi dạy, mỗi lần lên sân khấu là một cách khẳng định cải lương nước ngoài không phải bản sao mờ nhạt, mà là nhịp cầu nối hai quê hương.
U80 vẫn đứng lớp: khi truyền nghề là cách bảo tồn cải lương
Điểm then chốt trong câu chuyện của Hoài Thanh là ông chọn dạy chứ không chọn nghỉ. Ở gần tuổi 80, ông vẫn miệt mài gắn bó, truyền nghề cải lương cho thế hệ sau, xem đó là cách thiết thực nhất để bảo tồn cải lương trong bối cảnh sân khấu ngày càng vắng khán giả. Khi định cư tại Australia, ông tiếp tục dạy cải lương cho người trẻ, dù số lượng học viên không nhiều, vì với ông, mỗi học trò là một tia lửa giữ nghề. Trở lại Việt Nam, ông và vợ – nghệ sĩ Đỗ Quyên – cùng đứng lớp tại trung tâm đào tạo nghệ thuật cải lương của nghệ sĩ Thy Nhung, cũng là học trò của ông. Mô hình “gia đình nghệ sĩ” này biến lớp học thành một sân khấu thu nhỏ, nơi kinh nghiệm sân khấu, kỹ thuật ca, diễn, cách giữ sức khi ca ngâm… được truyền đi bằng trải nghiệm sống chứ không chỉ là giáo trình khô cứng. Ở đây, cải lương nước ngoài không còn là khái niệm xa vời, mà là dòng chảy liên tục giữa Melbourne, Sydney và Sài Gòn.
Một đêm Chuông vàng và ám ảnh về khoảng trống khán giả
Sự trở về tạm thời của Hoài Thanh cũng cho thấy cách những nghệ sĩ kiều bào làm cầu nối cho âm nhạc truyền thống Việt. Sau thời gian sống ở nước ngoài, ông trở về Việt Nam và ở lại gần một năm để giải quyết việc liên quan đến căn nhà thừa kế của gia đình; ông cho biết việc bán nhà có thể kéo dài từ một đến vài năm nên chưa thể trở lại Australia như dự định. Thay vì xem đây là giai đoạn “nghỉ hưu”, ông dành thời gian đến đêm chung kết 1 Chuông vàng vọng cổ 2026 để ủng hộ học trò Nguyễn Thị Mỹ Duyên. Trên hàng ghế khán giả, ông không chỉ cổ vũ mà còn nghiêm khắc chỉ ra hạn chế của học trò – từ cách lấy hơi, xử lý giọng trầm – với mong muốn học trò tiếp tục rèn luyện. Nhưng phía sau niềm vui thấy lớp trẻ yêu nghề là sự ám ảnh: sân khấu cải lương ngày càng vắng khán giả, cơ hội rèn nghề cho người trẻ bị thu hẹp, trong khi áp lực mưu sinh khiến nhiều người không đủ kiên nhẫn đi đường dài.
Khi truyền thông mạnh lên, sân khấu thu nhỏ lại – và trách nhiệm của người xem
Nếu chỉ kể câu chuyện đẹp về những nghệ sĩ cải lương truyền thừa ở nước ngoài thì chưa đủ trung thực. Bản thân Hoài Thanh thẳng thắn nhìn nhận sự phát triển mạnh của các phương tiện truyền thông đã khiến khán giả ít có nhu cầu đến rạp xem biểu diễn trực tiếp, làm giảm cơ hội nghề nghiệp của nghệ sĩ trẻ. Khi một tuần chỉ còn một đoàn hát, thậm chí “đôi khi còn không có khách đi coi nữa”, sân khấu cải lương mất dần chức năng là nơi rèn nghề, thử nghiệm và trưởng thành của nghệ sĩ. Ở chiều ngược lại, khán giả lại quen thưởng thức cải lương qua màn hình, nơi mọi thứ bị rút ngắn, tăng tốc, thiếu “độ lắng” mà chính ông nhận xét là giống nhịp sống hối hả hiện nay. Trách nhiệm vì thế không chỉ thuộc về các nghệ sĩ đang gồng mình bảo tồn cải lương, mà còn thuộc về người xem: lựa chọn ngồi trước màn hình hay bước chân đến rạp là lựa chọn quyết định sân khấu có còn sống.
Giữa hai bờ đại dương: tương lai cải lương nằm trên vai những người thầy
Điều đáng chú ý là dù sống xa quê, Hoài Thanh vẫn luôn thừa nhận mình “nhớ Việt Nam dữ lắm”, nhất là khi tuổi ngày càng cao, ông nhớ từ cảnh vật đến bạn nghề. Nỗi nhớ đó không dừng ở cảm xúc hoài niệm, mà biến thành hành động: ông dạy cải lương ở Australia để vơi bớt nỗi nhớ sân khấu và quê nhà, rồi trở về tiếp tục truyền nghề, tham gia các chương trình dịp Giỗ Tổ sân khấu – trong đó có sự kiện do ê-kíp Thy Nhung tổ chức. Đây là cách một nghệ sĩ kiều bào tự biến mình thành “cây cầu nhân văn” nối hai bờ đại dương: học trò của ông lớn lên cả trong và ngoài nước, mang theo kỹ năng sân khấu, tình yêu âm nhạc truyền thống Việt để tiếp tục bảo tồn cải lương ở những thế hệ sau. Tương lai của cải lương nước ngoài vì thế không nằm trong những khẩu hiệu hoành tráng, mà nằm ở những lớp học nhỏ, những buổi diễn hiếm hoi và những nghệ sĩ lớn tuổi vẫn kiên trì đứng lớp. Khi khán giả còn chịu khó đến rạp, khi người trẻ còn tìm đến những người thầy như Hoài Thanh để học nghề, cải lương vẫn có cơ hội sống tiếp – không chỉ ở quê nhà, mà ở mọi nơi có người Việt mang theo tiếng đàn, câu vọng cổ.
