Giám định pháp y tâm thần là gì và vì sao vụ Biên Hòa gây chấn động?
Giám định pháp y tâm thần là quá trình các chuyên gia tâm thần học đánh giá khoa học về tình trạng sức khỏe tâm thần của một người để xác định khả năng nhận thức, điều khiển hành vi và trách nhiệm hình sự, từ đó cung cấp căn cứ chuyên môn bắt buộc cho cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án trong việc xử lý các vụ án hình sự phức tạp. Vụ sai phạm tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa cho thấy hệ thống này bị biến dạng khi những người giữ quyền kết luận sức khỏe tâm thần đã dùng con dấu và bút ký để mua bán công lý. Ngày 10-9, TAND TP Đồng Nai xét xử sơ thẩm 42 bị cáo liên quan sai phạm tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên. Đây không còn là một vụ “sai sót chuyên môn” mà là bê bối tham nhũng y tế có tổ chức, kéo dài nhiều năm, đụng tới tận gốc niềm tin vào hệ thống giám định.
Khi viện trưởng bán kết luận: từ người bình thường thành “mất khả năng nhận thức”
Trọng tâm của bê bối là hành vi nhận hối lộ để bóp méo kết luận giám định pháp y tâm thần. Bị cáo Bùi Thế Hùng, cựu Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, bị truy tố về ba tội: nhận hối lộ, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Trong thời gian giữ chức, ông tham gia 18 hội đồng giám định, cùng đồng phạm nhận hối lộ hơn 1,2 tỉ đồng để ban hành 18 kết luận sai sự thật, cá nhân hưởng lợi 270 triệu đồng. Đây là một câu nói có thể trích dẫn: "Trong giai đoạn 2016-2024, các bị cáo đã ban hành 26 kết luận giám định tâm thần và 3 hồ sơ bệnh án sai sự thật". Đáng phẫn nộ nhất là trường hợp Lê Vũ Hồng Sơn: dù biết Sơn không mắc bệnh tâm thần, hội đồng do Bùi Thế Hùng chủ trì vẫn kết luận Sơn mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Từ một người không bệnh, Sơn được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, rồi lợi dụng việc này để tiếp tục đánh bạc và chỉ bị lộ khi công an bắt quả tang lần nữa. Đây không phải lạm dụng chẩn đoán tâm thần đơn lẻ mà là bệnh án giả mạo có chủ đích, nhằm giúp bị án trốn tránh thi hành án.
Hai đời viện trưởng, hàng loạt bác sĩ và cái giá của một hệ thống bị thao túng
Sau Bùi Thế Hùng, bị cáo Lê Văn Hùng giữ chức Viện trưởng từ tháng 5-2022 đến tháng 6-2024 và tiếp tục bị cáo buộc nhận hối lộ cùng đồng phạm với tổng số tiền hơn 1,8 tỉ đồng, cá nhân hưởng lợi 568 triệu đồng. Theo cáo trạng, giai đoạn 2016-2024, các lãnh đạo, bác sĩ, giám định viên, điều dưỡng tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên đã ban hành 26 kết luận giám định tâm thần và 3 hồ sơ bệnh án sai sự thật, đồng thời chuyển khoa điều trị không đúng quy định cho người đang bị bắt buộc chữa bệnh. Số tiền đưa – nhận hối lộ dao động từ 20 triệu đồng đến hơn 2 tỉ đồng tùy bị cáo. Đây là biểu hiện điển hình của bê bối tham nhũng y tế: lạm dụng chẩn đoán tâm thần để phục vụ các mục đích phi pháp, từ việc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đến né trại giam. Viện kiểm sát đã đề nghị mức án từ 16 năm 6 tháng đến 17 năm 9 tháng tù đối với Bùi Thế Hùng và từ 15 năm 6 tháng đến 16 năm tù với Lê Văn Hùng, cho thấy cơ quan công tố đánh giá tính chất đặc biệt nghiêm trọng của hành vi. Đại diện Viện Kiểm sát nhận định hành vi của các bị cáo đã làm sai lệch hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người, không đúng tội. Nói cách khác, hệ thống giám định vốn sinh ra để bảo vệ người bệnh và người yếu thế đã bị biến thành công cụ mua bán kết quả. Điều đáng lo hơn là tài liệu điều tra còn cho thấy dấu hiệu tham ô, lạm quyền, giả mạo trong công tác liên quan hoạt động giám định và quản lý người bắt buộc chữa bệnh; do hết thời hạn điều tra, cơ quan chức năng phải tách vụ án để tiếp tục xử lý sau ngày 24-10-2025. Điều này nghĩa là bề nổi đã lộ, nhưng phần chìm của tảng băng sai phạm trong hệ thống pháp y tâm thần có thể còn lớn hơn rất nhiều.
Người bệnh bị lợi dụng và cái bóng dài trên uy tín giám định
Vụ án cho thấy hai tầng nạn nhân: cộng đồng và những bệnh nhân tâm thần thực sự. Khi kết luận giám định pháp y tâm thần bị mua bán, người phạm tội có tiền có thể biến mất khỏi trại giam dưới danh nghĩa “điều trị bắt buộc”, trong khi người dân mất niềm tin vào tính công bằng của hệ thống. Trường hợp Lê Vũ Hồng Sơn là lời cảnh tỉnh rõ ràng: một người không bệnh lại được kết luận mất khả năng nhận thức hai lần, lần thứ hai ngay sau khi bị bắt quả tang đánh bạc trong thời gian chữa bệnh bắt buộc. Khi những bệnh án giả mạo như vậy tồn tại, các bệnh nhân thật dễ bị nghi ngờ, bị nhìn bằng con mắt soi xét. Uy tín của các cơ sở giám định chính thức bị bào mòn không chỉ trên giấy tờ; mỗi kết luận trung thực sau này sẽ phải đối mặt với câu hỏi: “Liệu có tiền đứng sau không?”. Hậu quả lâu dài là các phán quyết của tòa dựa trên giám định sẽ bị đặt dấu hỏi, kéo theo nguy cơ phá vỡ nền tảng niềm tin vào công lý. Đó là cái giá hệ thống phải trả cho những chữ ký đặt lên giấy không vì khoa học mà vì phong bì.
Không thể chỉ xử án: cần xây lại hàng rào an toàn cho công lý
Đề nghị án trên 15 năm tù cho hai cựu viện trưởng là cần thiết nhưng chưa đủ để “chữa lành” hệ thống giám định pháp y tâm thần. Khi từ 2016 đến 2024, hàng loạt lãnh đạo, bác sĩ, giám định viên, điều dưỡng cùng tham gia đường dây nhận hối lộ, làm hồ sơ bệnh án và kết luận sai sự thật, thì vấn đề không còn là “một vài con sâu” mà là lỗ hổng thể chế. Một hệ thống giám định đáng tin cần tối thiểu ba lớp bảo vệ: quy trình chuyên môn rõ ràng, kiểm soát độc lập ngoài đơn vị giám định, và trách nhiệm giải trình cá nhân gắn với từng chữ ký. Phiên tòa dự kiến kéo dài đến ngày 16-9, và phần còn lại của vụ án đã được tách ra để điều tra tiếp, là cơ hội hiếm có để rà soát toàn diện. Nếu sau bê bối này chúng ta chỉ dừng lại ở việc tuyên án mà không thiết lập cơ chế ngăn tái diễn lạm dụng chẩn đoán tâm thần, thì mỗi bản án tiếp theo dựa trên giám định vẫn sẽ treo lơ lửng một dấu hỏi: công lý hay phong bì đã định đoạt?
