Gian lận giám định tâm thần: khi bệnh án giả mạo trở thành “tấm vé” trốn án
Gian lận giám định tâm thần là hành vi cố ý tạo lập bệnh án giả mạo và kết luận pháp y tâm thần sai sự thật, biến người không mắc rối loạn tâm thần thành đối tượng được xác định mất hoặc hạn chế khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, từ đó trốn tránh, trì hoãn hoặc làm nhẹ trách nhiệm hình sự trong các vụ án. TAND TP Đồng Nai đang xét xử 42 bị cáo liên quan đường dây như vậy tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên. Theo cáo trạng, từ tháng 1-2016 đến tháng 6-2024 đã diễn ra 29 vụ đưa, nhận, môi giới hối lộ, dẫn đến 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật và 3 hồ sơ bệnh án giả mạo. Đây không chỉ là một vụ tham nhũng y tế, mà là sự đổ vỡ lòng tin vào hệ thống pháp y tâm thần đang giữ vai trò “cửa ngõ” giữa y khoa và công lý.
Hai đời viện trưởng và vai trò trung tâm trong mạng lưới tham nhũng y tế
Hạt nhân của vụ án là chính những người đứng đầu các cơ sở pháp y tâm thần. Cựu Viện trưởng Bùi Thế Hùng bị cáo buộc tham gia 18 hội đồng giám định, cùng đồng phạm nhận hối lộ hơn 1,2 tỉ đồng để ban hành 18 kết luận sai sự thật, bản thân hưởng lợi 270 triệu đồng. Một viện trưởng kế nhiệm, Lê Văn Hùng, bị cáo buộc nhận hối lộ 1,81 tỉ đồng, hưởng lợi 768 triệu đồng và chi sai hơn 1,9 tỉ đồng. Giám đốc Trung tâm pháp y khu vực Tây Nguyên Trần Văn Thành cùng đồng phạm nhận 330 triệu đồng trong 3 vụ để ban hành ít nhất một kết luận giám định sai, hưởng lợi 278 triệu đồng. Khi người giữ quyền lực chuyên môn biến kết luận pháp y tâm thần thành hàng hóa, gian lận giám định tâm thần không còn là cá biệt, mà trở thành cơ chế. Câu nói đáng nhớ ở đây là: "Từ tháng 1-2016 đến tháng 6-2024, các bị cáo đã ban hành 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật và 3 hồ sơ bệnh án sai sự thật".
Bác sĩ môi giới và cách bệnh án giả được bán qua 10 hội đồng giám định
Trong mạng lưới này, bác sĩ Hà Ngọc Khánh là hình ảnh điển hình cho mắt xích môi giới hối lộ bác sĩ. Dù không giữ chức vụ lãnh đạo, Khánh bị cáo buộc môi giới hơn 2 tỉ đồng để nhiều người phạm tội được các hội đồng pháp y tâm thần kết luận có lợi. Cáo trạng xác định Khánh đã môi giới cho thành viên của 10 hội đồng nhận tiền để ban hành 10 kết luận giám định sai sự thật, tổng số tiền môi giới hơn 2,06 tỉ đồng, trong đó Khánh hưởng lợi 453 triệu đồng. Cách vận hành quen thuộc: bị can hoặc người nhà chuyển tiền cho “cò” bên ngoài, “cò” thỏa thuận giá với Khánh, Khánh chia lại cho lãnh đạo, giám định viên, điều dưỡng để tạo điều kiện và ép hội đồng kết luận theo hướng mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi. Hệ thống giám định bị biến thành chợ ngầm, nơi giá của mỗi bệnh án giả mạo dao động từ 20 triệu đến hơn 2 tỉ đồng tùy trường hợp.
Từ người không bệnh thành “mất khả năng nhận thức”: công lý bị bẻ cong
Hậu quả nguy hiểm nhất của gian lận giám định tâm thần là làm lệch hướng xử lý tội phạm. Trường hợp Lê Vũ Hồng Sơn cho thấy hệ thống đã cho phép người không mắc bệnh trở thành “bệnh nhân” bắt buộc chữa bệnh: dù biết Sơn không mắc bệnh tâm thần, Bùi Thế Hùng vẫn cùng hội đồng kết luận Sơn mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, giúp Sơn được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh thay vì thi hành án 3 năm tù về tội đánh bạc. Trong thời gian điều trị bắt buộc, Sơn được ra ngoài trái phép, tiếp tục đánh bạc và lại bị bắt quả tang. Trường hợp Nguyễn Trọng Hiệp còn phơi bày sự bất nhất đáng sợ: hai lần giám định tại Tây Nguyên và Biên Hòa đều kết luận mất khả năng nhận thức, nhưng giám định lần ba tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Bộ Y tế lại xác định Hiệp đủ năng lực tại thời điểm phạm tội và giám định. Khi cùng một hệ thống có thể bẻ cong sự thật theo dòng tiền, pháp y tâm thần không còn là khoa học phục vụ công lý, mà là công cụ để né tránh công lý.
Lỗ hổng hệ thống và câu hỏi bắt buộc dành cho ngành pháp y tâm thần
Vụ án 42 bị cáo không chỉ là câu chuyện cá nhân tham nhũng y tế, mà là dấu hiệu cấu trúc bị tổn thương. Một nửa số bị cáo là bác sĩ, giám định viên pháp y tâm thần hoặc lãnh đạo chuyên môn hai cơ sở giám định, cho thấy kiểm soát nội bộ gần như tê liệt. Các hành vi đưa, nhận, môi giới hối lộ kéo dài hơn 8 năm mà không bị phát hiện, đến mức cơ quan chức năng còn phải tách thêm một số nội dung liên quan tham ô, nhận hối lộ, lạm quyền, giả mạo tại cơ sở pháp y và bệnh viện tâm thần để tiếp tục điều tra vì chưa đủ chứng cứ dù thời hạn điều tra đã hết. Phiên tòa dự kiến diễn ra trong 7 ngày, từ 8 đến 16-9, và sẽ tuyên án trong tuần tới. Nhưng bản án đối với các bị cáo chỉ là phần nổi; phần chìm là yêu cầu bắt buộc phải cải tổ quy trình giám định, minh bạch hóa hội đồng, giám sát độc lập và xử lý triệt để mọi “cò” bệnh án. Nếu không, mỗi kết luận pháp y tâm thần sẽ luôn mang dấu hỏi: đó là tiếng nói của khoa học, hay là tiếng vọng của phong bì?
