Một đời gắn với trách nhiệm và khát vọng trí tuệ nhân tạo Việt Nam
Hành trình của GS.TSKH Hồ Tú Bảo là câu chuyện một người lính trinh sát Sư đoàn 325 bước ra từ chiến trường Quảng Trị, trở thành nhà khoa học tiên phong công nghệ, đặt những viên gạch nền đầu tiên cho trí tuệ nhân tạo Việt Nam và khoa học dữ liệu, đồng thời mang tri thức quốc tế về góp phần xây dựng nền khoa học nước nhà. Chính ở điểm giao giữa chiến tranh và khoa học, hành trình ấy cho thấy vì sao nền AI Việt không chỉ được gây dựng bằng thuật toán, mà bằng ý thức trách nhiệm với Tổ quốc. Đó không phải là con đường thẳng, mà là chuỗi lựa chọn khó khăn: đang học Toán, ông tạm gác giảng đường để nhập ngũ; đang ổn định sự nghiệp nghiên cứu quốc tế, ông quyết định trở về nước tiếp tục đào tạo và tư vấn về trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và chuyển đổi số.
Từ giảng đường sư phạm đến đơn vị trinh sát Sư đoàn 325
Điểm khởi đầu của câu chuyện không phải là phòng thí nghiệm, mà là giảng đường Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Hồ Tú Bảo thuộc khóa đầu tiên lớp chuyên Toán, nhưng từng mong muốn học văn, cho thấy một tâm hồn rộng mở hơn khuôn khổ công thức. Sau hai năm học Khoa Toán, ngày 6/9/1971, ông nhập ngũ cùng hàng nghìn sinh viên, giáo viên đại học – một lựa chọn xuất phát từ ưu tiên trách nhiệm hơn an toàn cá nhân. Một năm sau, ông có mặt tại chiến trường Quảng Trị, trở thành chiến sĩ trinh sát của Sư đoàn 325, trực tiếp tham gia những trận đánh khốc liệt. Kinh nghiệm trinh sát – quan sát, phân tích tình hình trong điều kiện thiếu dữ liệu, áp lực thời gian – về sau dường như phản chiếu trong cách ông tiếp cận khoa học: tỉnh táo, chính xác, sẵn sàng đi vào vùng ít người dám bước.
Bước ngoặt Pháp – Nhật: gieo hạt giống AI và khoa học dữ liệu
Sau chiến tranh, người lính trở lại giảng đường, rồi chọn con đường nghiên cứu – không phải trong lĩnh vực đã sẵn đường mòn, mà ở trí tuệ nhân tạo còn rất mới cả trên thế giới. Năm 1984, khi chuẩn bị đề tài tại Pháp, ông được GS Phan Đình Diệu gợi ý chọn AI; lời gợi ý ấy mở ra hướng nghiên cứu mà ông theo đuổi hàng thập niên. Tại Đại học Paris Dauphine, ông nghiên cứu học máy, khai phá dữ liệu, phát triển thuật toán CABRO và bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1987. Đó là thời kỳ AI chưa trở thành từ khóa thời thượng, nhưng ông đã kiên trì đi vào học máy, hệ chuyên gia, khai phá dữ liệu. Một câu nói đáng trích dẫn từ giai đoạn này là: “Tên tuổi của GS Hồ Tú Bảo gắn với một giai đoạn AI còn khá mới trên thế giới.” Từ năm 1993, tại Nhật Bản, ông tiếp tục phát triển phòng thí nghiệm học máy và khai phá dữ liệu ở JAIST, tạo một môi trường nghiên cứu quốc tế ổn định suốt gần 25 năm.
Những năm xuất khẩu phần mềm dang dở và bài học về tiên phong công nghệ
Trở về Việt Nam cuối thập niên 1980, GS Hồ Tú Bảo không chỉ làm khoa học trên giấy. Ông cùng các nhóm nghiên cứu phát triển nhiều sản phẩm phần mềm, trong đó có sản phẩm tham dự CeBIT Hannover năm 1990 – một trong những hội chợ công nghệ thông tin lớn thời bấy giờ. Đây là nỗ lực sớm đưa công nghệ Việt Nam ra sân chơi quốc tế, nhưng bối cảnh thiếu thốn đã phơi bày mặt trái của sự tiên phong công nghệ. Điều kiện trao đổi dữ liệu, tài liệu với nước ngoài rất khó khăn; khi phần mềm xuất khẩu gặp lỗi, nhóm nghiên cứu phải chờ hàng tuần, thậm chí lâu hơn mới nhận được phản hồi. Những hạn chế ấy cuối cùng khiến giấc mơ xuất khẩu phần mềm của một số nhóm nghiên cứu phải dừng lại. Tuy vậy, giai đoạn này cho thấy một thế hệ nhà khoa học Việt vẫn quyết tâm bước vào sân chơi quốc tế trong điều kiện thiếu đủ thứ – minh chứng rằng tiên phong không đồng nghĩa với bảo đảm thành công, nhưng là cách duy nhất để mở đường.
Trở về làm nền khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo Việt Nam
Điểm ấn tượng nhất trong chân dung GS Hồ Tú Bảo không phải là danh xưng quốc tế, mà là lựa chọn quay về góp phần xây nền trí tuệ nhân tạo Việt Nam. Trong suốt thời gian làm việc tại Nhật, ông vẫn duy trì liên hệ với các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước, thường xuyên trở về giảng dạy, trao đổi học thuật, hỗ trợ đào tạo. Năm 2018, ông chính thức về nước, tập trung nghiên cứu, đào tạo, tư vấn về AI, khoa học dữ liệu và chuyển đổi số. Hiện ông là Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học dữ liệu của Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán, đồng thời tham gia nhiều hoạt động phổ biến tri thức về công nghệ mới. Từ một chiến sĩ trinh sát đến nhà khoa học dữ liệu, hành trình ấy gửi đi thông điệp quan trọng cho thế hệ trẻ: xuất phát điểm đa dạng không hề là trở ngại, mà có thể trở thành nguồn sức mạnh để tạo ra đột phá khoa học. Hình ảnh ông cho thấy câu chuyện trí tuệ nhân tạo Việt Nam không phải bản sao của thế giới, mà là nỗ lực bản địa hóa tri thức thông qua những con người biết gắn khoa học với trách nhiệm công dân.
