Mở rộng diện bao phủ, nhưng đừng chạy theo số lượng
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là cơ chế an sinh yêu cầu những nhóm lao động thuộc diện luật định đóng góp để được bảo vệ trước các rủi ro và có nguồn thu nhập khi hết tuổi lao động. Trọng tâm của việc mở rộng chính sách vì thế không nên là tăng số người phải đóng bằng mọi giá, mà là bảo đảm người tham gia có thể đóng phù hợp và nhận được quyền lợi rõ ràng.
Sáng 9/11, Quốc hội thảo luận dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội; đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị mở rộng đối tượng tham gia theo lộ trình phù hợp, nhất là với lao động trên nền tảng số. Đưa lao động phi chính thức, người giao hàng, lái xe công nghệ và người có thu nhập từ nền tảng vào diện bao phủ là hướng đi đáng cân nhắc, bởi đây là nhóm ngày càng đông nhưng còn khó tiếp cận an sinh. Tuy vậy, tính cấp thiết không thể thay thế việc thiết kế chính sách có thể thực hiện được.
Tính khả thi bắt đầu từ cách xác định nghĩa vụ đóng
Lao động nền tảng thường nhận việc theo chuyến, theo đơn hàng hoặc cùng lúc qua nhiều ứng dụng. Thu nhập biến động khiến việc xác định căn cứ đóng và phân chia trách nhiệm giữa người lao động với doanh nghiệp nền tảng phức tạp hơn mô hình việc làm thông thường. Nếu các điểm này chưa được quy định cụ thể, người thu nhập thấp, không ổn định có thể chịu thêm chi phí trước mắt mà chưa thấy rõ lợi ích dài hạn, từ đó né tránh tham gia.
Đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị làm rõ nhóm đối tượng, thời điểm áp dụng, phương thức đóng và trách nhiệm của các bên, đồng thời đánh giá tác động riêng đối với từng nhóm lao động. Đại biểu Phạm Văn Hòa cũng đề nghị cân nhắc kỹ việc áp dụng bảo hiểm xã hội bắt buộc với người không có quan hệ lao động và người làm trên nền tảng số; trước mắt, ông cho rằng cần tập trung thực hiện tốt chính sách với các nhóm đã được quy định, nhất là lao động trong doanh nghiệp tư nhân. Đây là lời nhắc đúng hướng: mở rộng chỉ có ý nghĩa khi nghĩa vụ đóng khả thi và quyền lợi được bảo vệ.
Lộ trình tham gia BHXH cần gắn với chuẩn bị thực tế
Đại biểu Lê Hữu Trí đề xuất xem xét bắt đầu lộ trình tham gia BHXH với lao động nền tảng từ năm 2028 nếu chưa đủ điều kiện triển khai sớm. Khoảng thời gian chuẩn bị có thể giúp hoàn thiện quy định, kết nối dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và doanh nghiệp nền tảng, đồng thời tuyên truyền để người lao động hiểu mình đóng theo cách nào và được hưởng gì. Mốc này là đề xuất của đại biểu, không phải thời điểm áp dụng đã được quyết định.
Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết cơ quan soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ giữ quy định giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bắt buộc với nhóm có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên khi đủ điều kiện. Việc nghiên cứu mở rộng với người không có quan hệ lao động và lao động nền tảng sẽ tiếp tục được đánh giá, làm cơ sở đề xuất khi sửa đổi toàn diện luật giai đoạn 2027–2028. Cách tiếp cận này thận trọng hơn áp dụng đại trà ngay, nhưng cần bảo đảm việc nghiên cứu có tiêu chí và tiến độ rõ ràng.
Bảo vệ quỹ và làm rõ vai trò hưu trí bổ sung
Mở rộng người tham gia cũng đặt ra yêu cầu duy trì niềm tin vào cách quản lý quỹ. Theo số liệu được nêu trong thảo luận, đến ngày 30/4/2026, số dư đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội vượt 1,5 triệu tỷ đồng; lãi suất đầu tư bình quân năm 2025 là 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 3,31%. Những con số này củng cố lý do phải công khai, minh bạch và nâng hiệu quả đầu tư, nhưng không thể xem lợi suất là mục tiêu cao hơn an toàn quỹ hay quyền lợi dài hạn của người lao động.
Với bảo hiểm hưu trí bổ sung, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo dự kiến giữ nguyên quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, không quy định cá nhân người lao động tự tham gia cơ chế đóng góp tạo lập quỹ; Bộ Nội vụ sẽ phối hợp với Bộ Tài chính tiếp tục nghiên cứu để đề xuất hoàn thiện khi sửa đổi toàn diện luật. Đại biểu Lê Hữu Trí cũng lưu ý cần đánh giá kết quả thực hiện và giám sát chặt chẽ, để chính sách phục vụ thu nhập lúc nghỉ hưu thay vì trở thành kênh huy động vốn hoặc lợi dụng ưu đãi thuế.
Kết luận, mở rộng đối tượng BHXH là cần thiết, nhưng thành công không nằm ở việc đưa thêm thật nhiều người vào danh sách đóng. Chính sách chỉ bền vững khi lộ trình dựa trên dữ liệu và điều kiện thực tế, nghĩa vụ được chia sẻ minh bạch, còn quyền lợi đủ rõ để người lao động tự tin tham gia.
