Phân loại rác tại nguồn bắt buộc: Bước ngoặt hay rào cản mới?
Phân loại rác tại nguồn là quy định yêu cầu người dân và doanh nghiệp tách riêng các loại chất thải ngay tại nơi phát sinh, trước khi giao cho đơn vị thu gom, nhằm giảm lượng rác phải chôn lấp, tăng tỷ lệ tái chế và tạo đầu vào sạch cho các công nghệ xử lý chất thải hiện đại. Từ năm 2027, TP.HCM sẽ áp dụng phân loại rác tại nguồn bắt buộc trên toàn địa bàn, theo khẳng định của Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hồng Nguyên. Đây không phải khuyến khích mang tính phong trào, mà là một chính sách môi trường 2027 có tính cưỡng chế rõ ràng, gắn trực tiếp với tiền rác và trách nhiệm của từng hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh. Ai phân loại tốt có thể trả tiền rác ít hơn và thu lợi từ rác tái chế, ai phớt lờ sẽ đối mặt chế tài.
Ba điều kiện sống còn: pháp lý, hướng dẫn và hệ thống thu gom
Điểm đáng mừng là hành lang pháp lý cho phân loại rác tại nguồn cơ bản đã hoàn thiện, nhưng theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, chỉ có luật thôi thì chưa đủ. Thứ nhất, thành phố phải xây dựng và cụ thể hóa hệ thống quy định, tiêu chí, chế tài ở mức dễ hiểu, có thể thực thi đến tận khu phố, chung cư, chợ. Thứ hai, cần định hướng đúng cách thực hiện: người dân phải biết rõ họ phải phân loại rác như thế nào, phân nhóm gì, bỏ ở đâu, thu gom khi nào. Thứ ba, hệ thống thu gom – tái chế phải đồng bộ; nếu sau khi hộ gia đình phân loại mà xe rác vẫn trộn chung, hoặc không có nơi tiếp nhận, toàn bộ nỗ lực sẽ bị vô hiệu hóa và niềm tin cộng đồng sụp đổ. Đây là ba điều kiện sống còn, nếu thiếu bất kỳ mắt xích nào, chính sách xử lý rác thải bắt buộc sẽ chỉ nằm trên giấy.
Liên kết với chiến lược công nghiệp môi trường và mục tiêu tự chủ công nghệ
Phân loại rác tại nguồn không phải một chiến dịch đơn lẻ, mà là mắt xích của chiến lược quản lý chất thải TP.HCM và phát triển công nghiệp môi trường. UBND TP.HCM đã ban hành Quyết định 5159/QĐ-UBND phê duyệt kế hoạch triển khai Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường giai đoạn 2025–2030 trên địa bàn thành phố. Thành phố đặt mục tiêu đáp ứng 60–70% nhu cầu trong nước về công nghệ xử lý khí thải và 70–80% đối với xử lý nước thải. Trong lĩnh vực chất thải rắn, TP.HCM muốn tự đáp ứng 50–60% nhu cầu thu gom, vận chuyển, phân loại và 60–70% nhu cầu phân loại, tái chế trong nước, đồng thời cung cấp khoảng 20% thiết bị đo lường, giám sát môi trường. "TP.HCM đặt mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ, thiết bị và sản phẩm môi trường, đáp ứng 60–70% nhu cầu trong nước về công nghệ xử lý khí thải giai đoạn 2025–2030". Nếu không có nguồn rác đã phân loại ngay từ hộ gia đình, mọi tham vọng này chỉ dừng ở công suất thiết kế trên giấy.
Tác động thực tế: từ thói quen hộ gia đình đến mô hình kinh tế tuần hoàn
Với người dân, phân loại rác tại nguồn sẽ trở thành một phần của sinh hoạt hằng ngày, giống như việc khóa cửa hay tắt điện trước khi ra khỏi nhà. Thành phố đặt kỳ vọng biến trách nhiệm thành thói quen thông qua truyền thông rộng rãi, giải thích rõ lợi ích: phân loại tốt thì trả tiền rác ít hơn và tận dụng được giá trị vật liệu tái chế. Về phía doanh nghiệp, kế hoạch phát triển công nghiệp môi trường yêu cầu họ chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng bền vững, dùng năng lượng tiết kiệm, áp dụng kinh tế tuần hoàn để giảm phát sinh chất thải và tăng tái sử dụng, tái chế. Ở tầm hệ thống, Việt Nam đang đẩy mạnh các quy định về kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc phải có phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn để tạo đầu vào sạch cho ngành tái chế. Nếu làm tốt, TP.HCM không chỉ giảm áp lực bãi chôn lấp mà còn mở một ngành kinh tế mới từ rác.
Phối hợp đa bên và bài toán ‘niềm tin rác thải’
Một chính sách môi trường 2027 tham vọng như phân loại rác tại nguồn sẽ thất bại nếu thiếu sự phối hợp chặt giữa cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và doanh nghiệp. Kế hoạch phát triển công nghiệp môi trường được triển khai với sự tham gia của các sở, ban, ngành, UBND phường, xã và các đơn vị liên quan, kèm phân công nhiệm vụ, trách nhiệm cụ thể. Trên thực tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Hội Liên hiệp Phụ nữ TP.HCM và Unilever Việt Nam đã ký kết hợp tác xây dựng kế hoạch phân loại chất thải rắn tại nguồn và thí điểm trạm thu hồi vật liệu tái chế (MRF) tại khu dân cư, chợ, trường học. Các hoạt động truyền thông, giáo dục cộng đồng sẽ triển khai song song để đưa phân loại rác vào đời sống thường ngày. Bài toán còn lại là duy trì “niềm tin rác thải”: người dân chỉ kiên trì phân loại khi họ thấy rác được thu gom riêng, tái chế thực sự và kết quả được phản ánh rõ trong hóa đơn rác lẫn chất lượng môi trường sống.
