Từ phòng thí nghiệm Singapore đến khát vọng tự chủ nghiên cứu
Nhà khoa học rời Singapore sau 10 năm để quay về Hồng Kông và xây dựng nhóm nghiên cứu độc lập là câu chuyện về lựa chọn môi trường học thuật, quyền tự chủ khoa học và khát vọng dùng nghiên cứu khoa học để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời mở rộng không gian sáng tạo cho thế hệ trẻ. Sau một thập kỷ nghiên cứu tại Singapore, nhà khoa học vật liệu và hóa học Liu Jiawei chuyển đến Hồng Kông (Trung Quốc) để xây dựng phòng thí nghiệm riêng, theo đuổi phương pháp sản xuất hóa chất xanh hơn và ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Quyết định dịch chuyển này không phải là bước lùi, mà là bước ngoặt: thay vì tiếp tục nằm trong các dự án lớn có sẵn, Liu muốn nắm quyền định hướng, chọn vấn đề và tự xây văn hóa nhóm. Chính lựa chọn táo bạo đó đặt nền tảng cho một "gia tài" nghiên cứu sẵn sàng được nhân rộng, thay vì đóng khung trong một hệ thống an toàn nhưng hạn chế.
‘Gia tài’ nghiên cứu xoay quanh điện tổng hợp và hóa chất xanh
Điều đáng nói ở Liu Jiawei không chỉ là hành trình di chuyển giữa các trung tâm nghiên cứu, mà là hướng đi rất cụ thể: điện tổng hợp hóa chất. Nghiên cứu của Liu nằm ở giao điểm giữa hóa học, khoa học vật liệu và năng lượng tái tạo, với trọng tâm là điện tổng hợp – dùng điện thúc đẩy phản ứng hóa học để thay thế một phần quy trình truyền thống phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Theo tổ chức phi lợi nhuận Climate Bonds Initiative, ngành hóa chất tiêu thụ 30% tổng năng lượng công nghiệp và tạo ra khoảng 5% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Con số này cho thấy "gia tài" Liu mang theo không phải những đề tài nhỏ lẻ, mà là nền tảng cho việc "xanh hóa" một ngành gây ô nhiễm cực lớn. Nhóm của cô tập trung vào các hóa chất quan trọng như amoniac, urê, formamide và đặt mục tiêu mở rộng sang amino acid – nguyên liệu cấu thành protein. Trong quan điểm của một nhà khoa học, đây là cách "biến rác thành vàng" từ CO2 và sinh khối, nhưng dưới góc nhìn rộng hơn, nó là nỗ lực viết lại cách sản xuất hóa chất trong tương lai.
Động lực: gần gia đình nhưng không xa khoa học
Quyết định rời Singapore của Liu không xuất phát từ bất mãn, mà từ một bài toán cân bằng đời sống và sự nghiệp. Cô đánh giá Singapore và Hồng Kông khá giống nhau về môi trường nghiên cứu và không khí học thuật, nhưng chọn Hồng Kông vì muốn ở gần gia đình tại Trung Quốc hơn, đồng thời phát triển sự nghiệp tại một thành phố có môi trường nghiên cứu tương tự. Hai năm sau khi chuyển đến Hồng Kông, Liu đang thành lập nhóm nghiên cứu tại Đại học Thành phố Hồng Kông, với mức tự chủ lớn và khuyến khích hợp tác giữa các nhóm. Đây là chi tiết quan trọng: nhà khoa học không chỉ tìm nơi có máy móc hiện đại, mà còn tìm cơ chế hỗ trợ xây nhóm và dung dưỡng thử nghiệm dài hơi. Đối với bất cứ tài năng khoa học quốc tế nào, việc quay về gần quê nhà (dù là Hồng Kông, Trung Quốc hay một trung tâm khác) chỉ có ý nghĩa khi họ vẫn tiếp tục được đặt câu hỏi lớn và trao quyền giải quyết chúng. Liu đang đặt cược rằng Hồng Kông là nơi làm được điều đó, và chọn hành trình dài với nhóm của mình thay vì con đường thăng tiến nhanh nhưng phụ thuộc vào cấu trúc sẵn có.
Bài học từ một kỹ sư Việt: kiến thức phổ thông cũng có thể tạo đột phá
Trong khi Liu xây phòng thí nghiệm điện tổng hợp, ở Australia, kỹ sư trẻ Lê Long Thịnh lại kể một câu chuyện khác về sức mạnh của nền tảng kiến thức. Với niềm yêu thích phim khoa học viễn tưởng, Thịnh (SN 2000, đang sinh sống và làm việc tại Australia) luôn mong muốn biến những món đồ trên màn ảnh thành sản phẩm có thể sử dụng ngoài đời. Khi bộ phim "Người Nhện – Khởi đầu mới" gây chú ý, anh đã làm ra máy bắn tơ có khả năng bắn ra các sợi tơ gần giống với tơ của Người Nhện. Lời giải cho cơ chế bắn tơ không đến từ phòng thí nghiệm tối tân, mà từ bài học ròng rọc trong sách giáo khoa Vật lý lớp 6 mà anh nhớ lại. Một hệ thống 2 ròng rọc biến chuyển động nhỏ của ngón tay thành lực đủ lớn để nhấn vòi xịt, giúp thiết bị hoạt động gọn trên cổ tay. Khi kỹ sư Việt ở nước ngoài áp dụng kiến thức cơ bản để tạo ra các ứng dụng sáng tạo như vậy, họ chứng minh rằng nghiên cứu khoa học không chỉ nằm trong bài báo quốc tế, mà còn nằm ở khả năng kết nối khái niệm cũ với nhu cầu mới.
Xây nhóm nghiên cứu: thách thức thật sự nằm ở con người
Nhìn lại hai câu chuyện, dễ thấy thách thức lớn nhất của việc xây nhóm nghiên cứu độc lập không nằm ở thiết bị hay công nghệ, mà ở con người và tư duy. Liu đã trải qua chặng đường bài bản: tốt nghiệp kỹ thuật hóa học tại Đại học Công nghệ Nanyang, nhận bằng tiến sĩ khoa học và kỹ thuật vật liệu năm 2021, rồi dành thêm 3 năm làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại NTU và A*STAR ở Singapore. Sau đó, cô làm trợ lý giáo sư nghiên cứu tại một đại học ở Hồng Kông trước khi gia nhập CityU với vị trí trợ lý giáo sư trong chương trình bổ nhiệm chung giữa Trường Năng lượng và Môi trường và Khoa Hóa học. Toàn bộ hành trình là quá trình tích lũy uy tín và xây mạng lưới cộng tác, để khi bắt đầu nhóm riêng, cô có đủ người tin, đủ sinh viên giỏi và đủ đối tác muốn tham gia. Những kỹ sư như Lê Long Thịnh, người bắt đầu bằng việc mày mò lắp máy in 3D, máy khắc laser, máy phay CNC mini, cũng cho thấy nhóm nghiên cứu không nhất thiết phải sinh ra trong đại học – nó có thể bắt đầu từ cộng đồng sáng tạo, nơi những người trẻ liên kết quanh các dự án cụ thể. Kết luận ở đây không chỉ là khuyến khích "quay về nước đóng góp", mà là đặt câu hỏi: chúng ta tạo được bao nhiêu không gian để những nhóm như vậy hình thành, thử và sai mà vẫn có cơ hội phát triển?
