Tái cấu trúc chương trình khoa học: từ manh mún sang chuỗi giá trị
Tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia là việc sắp xếp lại toàn bộ chương trình hiện có thành một hệ thống 6 nhóm liên thông, nhằm giảm phân tán nguồn lực, xóa trùng lặp mục tiêu và tạo chuỗi giá trị liền mạch từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Điểm đáng nói nhất của lần tái cấu trúc chương trình khoa học này không phải ở số lượng nhóm, mà ở cách tư duy lại toàn bộ hành trình tri thức: nghiên cứu không dừng ở bài báo, mà phải đi tiếp đến sản phẩm, doanh nghiệp và thị trường. Quyết định 1951/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký đã đặt Bộ Khoa học và Công nghệ vào vai trò “nhạc trưởng” điều phối, buộc các chương trình rời khỏi quán tính manh mún để trở thành một mạng lưới có mục tiêu chung.
Sáu nhóm khoa học công nghệ: thiết kế để liên thông, không để phân mảnh
Sáu nhóm khoa học công nghệ được thiết kế như một chuỗi logic: phát triển tiềm lực; nghiên cứu cơ bản; trọng điểm quốc gia; đổi mới sáng tạo quốc gia; chương trình quốc gia đặc biệt; chuyển đổi số quốc gia. Mỗi nhóm có chức năng riêng nhưng được buộc phải kết nối với nhau, thay vì hoạt động như những “ốc đảo” ngân sách. Nhóm phát triển tiềm lực lo nhân lực, tổ chức nghiên cứu mạnh và hạ tầng; nhóm nghiên cứu cơ bản tạo tri thức mới, nền tảng cho công nghệ lõi; nhóm trọng điểm quốc gia giải các bài toán lớn, liên ngành; nhóm đổi mới sáng tạo quốc gia đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng thương mại hóa; nhóm quốc gia đặc biệt tập trung vào mục tiêu, sản phẩm chiến lược; nhóm chuyển đổi số quốc gia gắn khoa học với Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số. Cấu trúc này cho thấy chính sách khoa học quốc gia đang chuyển từ tư duy “mỗi chương trình một cõi” sang tư duy hệ sinh thái.
Mục tiêu khoa học 2030: 20 sản phẩm chuẩn, 30 nhóm mạnh, 250 startup – tham vọng nhưng cần kỷ luật
Điểm khác biệt của lần tái cấu trúc chương trình khoa học này là các mục tiêu khoa học 2030 được lượng hóa khá rõ. Theo các tài liệu chính thức, đến năm 2030 hệ thống 6 nhóm chương trình phải hình thành tối thiểu 20 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược, 30 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn khu vực và 250 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo từ kết quả nghiên cứu. Một câu trích dẫn đáng chú ý là: “Giai đoạn 2026–2030, mục tiêu là tối thiểu 50% nhiệm vụ đặt hàng do doanh nghiệp chủ trì hoặc phối hợp, với vốn đối ứng đạt tối thiểu 40% tổng kinh phí”. Những con số này thể hiện tham vọng đưa nghiên cứu ứng dụng thương mại hóa lên tuyến đầu, nhưng cũng đòi hỏi kỷ luật thực thi: nếu không có cơ chế sàng lọc, giám sát và dừng sớm dự án kém hiệu quả, các chỉ tiêu rất dễ biến thành phong trào chạy theo số lượng.
Doanh nghiệp ở trung tâm chuỗi giá trị, viện trường giữ vai trò lõi tri thức
Cốt lõi của chính sách khoa học quốc gia lần này là tái định vị vai trò của doanh nghiệp và viện trường trong chuỗi đổi mới. Đề án xác định doanh nghiệp là trung tâm của ứng dụng, chuyển giao, đổi mới công nghệ và thương mại hóa; nhu cầu thị trường và thực tiễn phát triển trở thành thước đo nghiên cứu. Điều này buộc các chương trình khoa học phải dịch chuyển từ “đề tài xin – cho” sang “nhiệm vụ đặt hàng”, nơi doanh nghiệp được khuyến khích đề xuất, tài trợ, đồng tài trợ và chủ trì. Ngược lại, viện nghiên cứu và cơ sở giáo dục đại học được giao vai trò nòng cốt trong tạo lập tri thức, phát triển công nghệ lõi và đào tạo nhân lực. Nếu mối quan hệ này vận hành đúng, 6 nhóm khoa học công nghệ sẽ tạo thành một dây chuyền: viện trường cung cấp tri thức và công nghệ, doanh nghiệp biến chúng thành sản phẩm và thị trường, nhà nước điều phối và chia sẻ rủi ro.
Kết luận: Tái cấu trúc chỉ có ý nghĩa khi dám chọn việc lớn và dám bỏ việc nhỏ
Tái cấu trúc chương trình khoa học chỉ là bước khởi đầu; thành công hay thất bại nằm ở cách lựa chọn ưu tiên và chấp nhận từ bỏ. Khi các chương trình được gom lại thành 6 nhóm, áp lực tập trung nguồn lực giải quyết những bài toán lớn của đất nước trở nên rõ ràng hơn: công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, chuyển đổi số, quản trị quốc gia, văn hóa và con người. Nếu mỗi nhóm vẫn chia nhỏ kinh phí cho vô số đề tài an toàn, không gắn với nhu cầu thị trường, thì mọi mục tiêu về 20 sản phẩm trọng điểm hay 250 startup chỉ là con số trên giấy. Ngược lại, nếu dám ưu tiên nhiệm vụ có tác động lớn, dám trao quyền cho doanh nghiệp và chấp nhận rủi ro đổi mới, cấu trúc 6 nhóm chương trình có thể trở thành bệ phóng để khoa học Việt Nam bước ra khỏi vùng an toàn học thuật và bước vào sân chơi của giá trị gia tăng và sức cạnh tranh.
