Đừng để ho sốt đánh lừa: bệnh hô hấp nặng bắt đầu rất âm thầm
Bệnh hô hấp nặng ở trẻ là tình trạng viêm nhiễm đường thở khiến phổi giảm khả năng trao đổi khí, buộc cơ thể phải thở nhanh, gắng sức và có thể dẫn đến suy hô hấp, tím tái, li bì nếu không được phát hiện và cấp cứu kịp thời. Quan điểm nguy hiểm nhưng khá phổ biến của phụ huynh là xem ho sốt ở trẻ em như “cảm cúm thông thường”, chờ tự khỏi. Trong khi đó, đường hô hấp và hệ miễn dịch của trẻ còn non nớt, niêm mạc rất nhạy cảm nên dễ bị vi khuẩn, vi-rút tấn công và diễn biến nhanh. Ở thời điểm giao mùa, nhóm bệnh hô hấp như viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen chiếm tới 40–50% số ca nhập viện ở trẻ. Đây không phải con số để chúng ta thờ ơ: nếu cha mẹ tiếp tục đánh giá bệnh bằng mức độ sốt, mà bỏ qua nhịp thở, nguy cơ bỏ lỡ “cửa sổ vàng” cấp cứu là rất lớn.
Phân biệt dấu hiệu bệnh hô hấp thông thường và cảnh báo nặng
Ở giai đoạn sớm, dấu hiệu bệnh hô hấp trẻ thường là ho, sốt nhẹ, sổ mũi, nghẹt mũi, quấy khóc, ăn kém, ngủ kém. Phần lớn cha mẹ có thể chăm sóc tại nhà với hạ sốt đúng liều, vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, cho trẻ uống đủ nước, bú mẹ nhiều hơn và theo dõi sát. Vấn đề không nằm ở việc trẻ ho sốt, mà ở chỗ cha mẹ có nhận ra khi các triệu chứng chuyển lớp từ nhẹ sang nặng hay không. Dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng gồm thở nhanh ở trẻ, rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, co kéo cơ liên sườn, tiếng thở rít hoặc rên, môi và đầu ngón tay xanh tím, da tái nhợt, trẻ li bì, lơ mơ, khó đánh thức. Khi những biểu hiện này xuất hiện, hệ hô hấp của trẻ đang phải làm việc quá tải, nguy cơ suy hô hấp đã rất gần. Lúc này, tiếp tục chờ đợi ở nhà là quyết định có thể phải trả giá bằng sức khỏe lâu dài, thậm chí tính mạng của con.
Vì sao bệnh hô hấp có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ?
Điều đáng sợ ở bệnh hô hấp trẻ không phải ho sốt, mà là tốc độ chuyển nặng. Khoảng cách giữa một đợt viêm đường hô hấp trên và tổn thương đường hô hấp dưới như viêm phổi, viêm tiểu phế quản đôi khi chỉ tính bằng vài giờ. Khi vi sinh vật tấn công xuống phổi và tiểu phế quản, diện tích trao đổi khí bị thu hẹp, nhiều phế quản nhỏ bị bít tắc. Để bù đắp tình trạng thiếu oxy, cơ thể trẻ tăng tần số thở – thở nhanh là tín hiệu lâm sàng sớm của viêm phổi. Theo bác sĩ Nguyễn Diệu Vinh, nhịp thở tăng bất thường, thở rít, cánh mũi phập phồng, rút lõm lồng ngực là chỉ dấu đường hô hấp dưới đang bị tắc nghẽn, trẻ gắng sức để hít vào. Một khi gắng sức kéo dài, hệ hô hấp nhỏ bé của trẻ dễ kiệt lực, dẫn tới li bì tím tái trẻ – giai đoạn báo động đỏ. Nhịp thở vì thế không phải con số phụ, mà là “công tắc cảnh báo” cho cha mẹ.
Những triệu chứng buộc phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức
Câu hỏi “khi nào đưa trẻ đến bệnh viện?” phải được trả lời bằng danh sách dấu hiệu cụ thể, không bằng cảm giác của người lớn. Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay khi thấy: thở nhanh vượt ngưỡng theo tuổi (≥60 lần/phút dưới 2 tháng, ≥50 lần/phút từ 2–11 tháng, ≥40 lần/phút từ 1–5 tuổi). Đây là con số không được phép tranh luận hay chờ xem. Ngoài ra, phải đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, tiếng thở rên, thở ngắt quãng hoặc ngừng thở từng lúc, thở rít rõ dù đang nằm yên; da tái nhợt, xanh tím quanh môi, lưỡi, đầu ngón tay chân; trẻ li bì, lơ mơ, khó đánh thức, kích thích, vật vã bất thường, co giật; bỏ bú hoàn toàn, không nuốt được, nôn tất cả sau ăn; đau bụng nhiều kèm tay chân lạnh, vã mồ hôi. Những dấu hiệu này không chờ được thêm vài giờ – mọi trì hoãn đều là mạo hiểm.
Theo dõi trẻ tại nhà thế nào để không bỏ lỡ dấu hiệu nguy hiểm?
Theo dõi sức khỏe trẻ tại nhà không phải là đo nhiệt độ rồi yên tâm nếu sốt không cao. Với trẻ ho sốt, cha mẹ nên chủ động kiểm tra nhịp thở và lồng ngực 2–3 lần mỗi ngày. Cách làm rất cụ thể: cho trẻ nằm yên hoặc đang ngủ, vén áo, quan sát chuyển động ngực hoặc bụng, đếm số lần thở trong trọn một phút, khi trẻ không khóc và không sốt cao để tránh sai số. Song song, chú ý dấu hiệu li bì tím tái trẻ, bỏ bú, ăn uống kém, tiếng thở lạ. Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh, thuốc giãn phế quản, thuốc chống viêm cho trẻ khi chưa có chỉ định, vì dùng sai có thể làm tăng kháng thuốc, rối loạn tiêu hóa, suy dinh dưỡng và tăng độc tính thuốc. Một số thuốc giảm ho còn có thể gây ứ đọng đờm nhầy, che lấp dấu hiệu bệnh đang chuyển nặng. Ngược lại, tiêm chủng đầy đủ các vắc-xin phế cầu, H. influenzae, cúm, RSV, sởi giúp giảm rõ rệt nguy cơ mắc và chuyển nặng bệnh hô hấp ở trẻ.
