Viêm não mô cầu không phải cúm: hiểu đúng ngay từ cơn sốt đầu tiên
Viêm não mô cầu là bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn Neisseria meningitidis tấn công vào màng não hoặc máu, có thể khởi phát bằng những triệu chứng rất giống cúm như sốt cao, đau đầu, mệt mỏi nhưng lại diễn tiến cực nhanh, gây sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên. Điều đáng lo không phải là vi khuẩn hiếm gặp, mà là thái độ coi nhẹ cơn sốt. Tại Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước), TP.HCM đã ghi nhận 5 học sinh dương tính với não mô cầu, trong đó một em tử vong. Những con số này cho thấy bất kỳ phụ huynh nào cũng cần biết rõ dấu hiệu viêm não mô cầu và triệu chứng sớm viêm não, thay vì mặc định “trẻ lại bị cúm”. Nhầm lẫn trong 24 giờ đầu có thể là ranh giới giữa một ca bệnh được cứu và một bi kịch.
Vì sao viêm não mô cầu nguy hiểm: vi khuẩn “ẩn mình” rồi tấn công chớp nhoáng
Vi khuẩn não mô cầu có một đặc điểm khiến bệnh trở nên khó lường: nó có thể cư trú âm thầm ở vùng hầu họng của người hoàn toàn khỏe mạnh mà không gây bất kỳ triệu chứng nào. Nghĩa là con bạn, bạn bè của con hoặc chính bạn có thể là người lành mang trùng, vẫn sinh hoạt bình thường nhưng lại có khả năng lây cho người khác khi tiếp xúc gần, sống chung lâu ngày. Ở một số người, vi khuẩn chỉ gây viêm họng nhẹ, đáp ứng tốt với kháng sinh. Nhưng ở những trường hợp xấu, nó xâm nhập vào màng não gây viêm màng não, hoặc đi thẳng vào máu gây nhiễm trùng huyết cấp tính. Khi đã vào máu, nhiễm trùng huyết do não mô cầu có thể gây rối loạn tuần hoàn, sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng chỉ trong 24 giờ, thậm chí sớm hơn. Đây là lý do không được phép chờ xem “có tự hết sốt không” khi nghi ngờ dấu hiệu viêm não mô cầu.
Phân biệt cúm và não mô cầu trong 24 giờ đầu: cha mẹ phải để ý gì?
Trong thực tế, các triệu chứng sớm viêm não thường thiếu tính đặc hiệu, rất dễ bị nhầm với cúm hoặc những nhiễm trùng hô hấp thông thường. Đây chính là điểm nguy hiểm nhất. Bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM, đã đưa ra cách phân biệt cúm và não mô cầu mà phụ huynh có thể áp dụng ngay tại nhà. Ở cúm, đặc biệt cúm A/H1, trẻ thường sốt rất cao đột ngột, khó hạ, kèm lạnh run, nhưng triệu chứng chủ yếu tập trung ở đường hô hấp trên như ho, sổ mũi, đau họng và trong 24 giờ đầu không có biến đổi bất thường trên da. Ngược lại, bệnh do não mô cầu cũng bắt đầu bằng sốt cao đột ngột, nhưng trẻ nhanh chóng rơi vào trạng thái lừ đừ, bơ phờ, mệt mỏi bất thường – vẻ mặt nhiễm trùng. Nếu cha mẹ thấy thêm các chấm hoặc mảng xuất huyết (tử ban) trên da hoặc niêm mạc mắt, dù chỉ một nốt, phải đưa trẻ đến bệnh viện cấp cứu ngay và báo với bác sĩ nghi ngờ não mô cầu.
Những dấu hiệu sớm dễ bị bỏ qua khiến điều trị chậm trễ
Không ít gia đình đã bỏ lỡ thời điểm can thiệp hiệu quả vì coi cơn sốt của trẻ là “sốt như mọi lần”. Thực tế điều trị cho thấy sự chủ quan trước những cơn sốt tưởng chừng quen thuộc có thể khiến người bệnh đến viện khi đã nguy kịch. Một trong những nguy cơ đáng lo ngại nhất là các triệu chứng ban đầu của bệnh thường thiếu tính đặc hiệu, dễ bị nhầm với cúm hoặc bệnh nhiễm trùng thông thường. Trẻ mắc bệnh có thể đột ngột sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, lừ đừ hoặc sức khỏe suy giảm nhanh chóng. Khi viêm màng não đã rõ, người bệnh có thể đau đầu dữ dội, nôn, cứng gáy, rối loạn ý thức. Nhưng chờ đến lúc có đủ các triệu chứng này là quá muộn. Bác sĩ Khanh nhấn mạnh: trẻ sốt đột ngột, lừ đừ, kèm dù chỉ một nốt tử ban phải được đưa đến bệnh viện ngay vì diễn biến bệnh có thể tính bằng giờ, thậm chí bằng phút. Ngay cả khi chưa thấy tử ban, nếu trẻ mệt lả bất thường, tay chân lạnh, ý thức thay đổi hoặc xấu đi nhanh, đó là tình huống cấp cứu cần đánh giá tại cơ sở y tế.
Phòng ngừa bệnh não mô cầu: tiêm vắc-xin và thay đổi thói quen của cả gia đình
Viêm não mô cầu là bệnh có thể điều trị bằng kháng sinh, nhưng hiệu quả cứu chữa phụ thuộc rất lớn vào thời điểm can thiệp. Đợi đến khi bệnh nặng mới đi viện là đánh cược với tính mạng. Cách khôn ngoan hơn là chủ động phòng ngừa bệnh não mô cầu ngay từ đầu. Các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tiêm vắc-xin, nhất là ở lứa tuổi học sinh, thanh thiếu niên thường xuyên học tập, sinh hoạt và giao tiếp trong môi trường tập thể. Đây là nhóm có nhiều tiếp xúc gần, dùng chung đồ cá nhân, tạo điều kiện cho vi khuẩn lây qua dịch tiết đường hô hấp. Bác sĩ Khanh khuyên gia đình nên đưa con đi tiêm phòng vắc-xin đầy đủ, kiểm tra lại lịch tiêm khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên vì miễn dịch có thể suy giảm theo thời gian và mỗi loại vắc-xin bảo vệ các nhóm huyết thanh khác nhau. Bên cạnh tiêm chủng, cần giữ nhà cửa, lớp học thông thoáng, vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp và không tự ý mua kháng sinh hay test nhanh về dùng tại nhà khi nghi ngờ cúm hoặc nhiễm trùng khác. Khi có ca bệnh xác định, người tiếp xúc gần phải khai báo và phối hợp với y tế để được đánh giá nguy cơ và dùng kháng sinh dự phòng đúng hướng dẫn, thay vì tự mua thuốc uống.
