Giáo dục nghề nghiệp phải bắt đầu từ nhu cầu tuyển dụng, không từ giáo trình
Giáo dục nghề nghiệp là quá trình đào tạo gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động, trong đó chương trình học, kỹ năng lao động và trải nghiệm thực tế được thiết kế trên cơ sở yêu cầu tuyển dụng sau tốt nghiệp để người học có thể bước thẳng vào việc làm, giảm tối đa tình trạng bỡ ngỡ khi ra trường và hạn chế thất nghiệp trong giới trẻ. Trong bối cảnh thị trường lao động biến đổi nhanh dưới tác động của sản xuất, dịch vụ và chuyển đổi số, việc chỉ đào tạo đủ số lượng nhân lực mà không tính đến chất lượng phù hợp vị trí việc làm đã lỗi thời. Các trường nghề và cao đẳng buộc phải chuyển từ tư duy “đào tạo rồi mới tìm chỗ làm” sang “đào tạo theo đặt hàng của doanh nghiệp”, biến hợp tác doanh nghiệp trường học thành điều kiện sống còn chứ không phải hoạt động ngoại khóa.
Doanh nghiệp bước vào giảng đường: Mô hình Glo-cal và mạng lưới chuyên gia
Một trong những minh chứng rõ ràng cho xu hướng hợp tác doanh nghiệp trường học là chương trình Glo-cal Education tại một trường đại học kinh tế lớn ở TP.HCM, nơi gần 700 chuyên gia là lãnh đạo, nhà quản lý và nhân sự từ các tổ chức nhà nước, doanh nghiệp tham gia mạng lưới giảng viên thực tiễn – Practical Lecturer. Mạng lưới này hướng tới triển khai hơn 50 lớp học Glo-cal, đưa tri thức toàn cầu vào bối cảnh địa phương và thực tiễn thị trường. Với người học, chương trình giúp nâng cao hiểu biết về các vấn đề đương đại, tăng tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề và ra quyết định trong bối cảnh thực tiễn, qua đó rút ngắn thời gian thích nghi với môi trường nghề nghiệp. Đây không chỉ là hoạt động chia sẻ kinh nghiệm mà là cách "đồng thiết kế" giáo trình giữa nhà trường và doanh nghiệp – điều mà giáo dục nghề nghiệp truyền thống thường thiếu vắng.
Từ tư vấn hướng nghiệp đến mạng lưới 36 doanh nghiệp: Câu chuyện ở Phú Thọ
Ở Phú Thọ, một trường cao đẳng kinh tế – kỹ thuật cho thấy giáo dục nghề nghiệp có thể mở lối việc làm nếu được gắn với thực tế từ rất sớm: từ công tác tư vấn hướng nghiệp tại các trường THCS, THPT cho đến đổi mới chương trình và mở rộng liên kết doanh nghiệp. Nhà trường hiện được cấp phép đào tạo 32 ngành ở nhiều trình độ, với 803 học sinh – sinh viên theo học trong 35 lớp; trong đó có 4 lớp trình độ cao đẳng với 73 sinh viên và 31 lớp trung cấp, sơ cấp với 730 học viên. Trường duy trì mạng lưới 36 đối tác trong các lĩnh vực nông nghiệp, chăn nuôi, công nghiệp, điện tử, nhà hàng, khách sạn, khu nghỉ dưỡng, tạo cơ hội thực hành, thực tập, trải nghiệm môi trường làm việc và tìm kiếm việc làm sau tốt nghiệp. Khi tư vấn nghề được thực hiện sớm, kiến thức trên lớp gắn hơn với thực tiễn, doanh nghiệp tham gia đào tạo, giá trị của tấm bằng nghề nằm ở kỹ năng lao động và cơ hội vào thị trường việc làm chứ không chỉ là chứng chỉ treo tường.
Giáo dục nghề nghiệp gắn cung – cầu lao động: Hướng đến việc làm bền vững
Phú Thọ không chỉ dừng ở hợp tác rời rạc mà đang chuyển hẳn từ tư duy “cung” nhân lực sang tư duy “cầu” trong giáo dục nghề nghiệp – đào tạo dựa trên nhu cầu thật của thị trường. Theo cơ quan quản lý giáo dục tỉnh, doanh nghiệp nay tham gia ngay từ khâu góp ý, xây dựng, cập nhật chương trình; hỗ trợ thiết bị, cử kỹ sư vào giảng dạy, tiếp nhận thực tập sinh và tham gia đánh giá kỹ năng nghề. Trong năm học mới, 5 cơ sở giáo dục nghề nghiệp ở Phú Thọ sẽ phối hợp doanh nghiệp phát triển 61 chương trình đào tạo, đồng thời 10 cơ sở rà soát, cập nhật 149 chương trình, tích hợp thêm kỹ năng số, kỹ năng xanh, kỹ năng mềm, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Hệ quả được đo bằng việc làm: hơn 80% học sinh, sinh viên tìm được việc sau tốt nghiệp với thu nhập bình quân 5–10 triệu đồng/tháng, nhiều ngành như hàn, công nghệ ô tô, điện công nghiệp, cắt gọt kim loại đạt tỷ lệ có việc làm 100% và một phần người học tự tạo việc làm từ chính nghề được đào tạo.
Cơ hội cho học sinh vùng khó và các bước tiếp theo để không ai bị bỏ lại
Điểm đáng chú ý là nhiều trường nghề có cơ cấu người học đa dạng, trong đó có không ít học sinh vùng sâu, vùng xa và học sinh Lào; với nhóm này, một lựa chọn nghề phù hợp có thể mở ra con đường lập nghiệp, tăng thu nhập và dần tạo dựng cuộc sống ổn định từ chính kỹ năng được đào tạo. Khi chương trình bám sát yêu cầu doanh nghiệp, nhóm học sinh dân tộc thiểu số không còn bị “đào tạo chung chung” mà được trang bị nghề cụ thể, kỹ năng nghề, kỹ năng mềm và kỹ năng số theo chuẩn tuyển dụng sau tốt nghiệp. Ở cấp độ hệ thống, hội nghị hướng nghiệp, tuyển sinh và kết nối cung – cầu lao động do các sở ngành tại Phú Thọ tổ chức đã thu hút gần 2.000 học sinh cùng 30 gian tư vấn tuyển sinh, giới thiệu việc làm của trường đại học, cao đẳng và doanh nghiệp. Tại đây, 10 doanh nghiệp ký hợp đồng hợp tác đào tạo và cung ứng lao động với các trường, tạo nền tảng để các khâu đào tạo, hướng nghiệp và tuyển dụng cùng vận hành trên một “trục” dữ liệu, thay vì mạnh ai nấy làm. Theo Trung tâm dịch vụ việc làm tỉnh, thời gian tới cần tiếp tục đổi mới cách tư vấn, nâng chất lượng dịch vụ việc làm và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số để người lao động nhanh chóng tiếp cận thông tin tuyển dụng và doanh nghiệp tìm được nhân lực phù hợp.
