Khi ẩm thực làng quê bước vào “bản đồ” di sản OCOP
Bánh đúc Kẻ Đanh và bánh sắn Phong Châu là hai món bánh truyền thống của ẩm thực làng quê vùng trung du Phú Thọ, được làm từ gạo và củ sắn bản địa, gắn với ký ức đời sống của người dân địa phương, nay trở thành sản phẩm OCOP 3 sao, đại diện cho nỗ lực gìn giữ di sản thực phẩm trong thời hiện đại.Ẩm thực làng quê không còn là chuyện bếp núc riêng của mỗi gia đình, mà đã bước lên thành câu chuyện kinh tế và bản sắc. Từ những mâm cơm giản dị, bánh đúc lạc vừng và bánh sắn nhân đũa đã đi một quãng đường dài để được công nhận là sản phẩm OCOP – hệ thống đánh giá, xếp hạng đặc sản địa phương. Điều đáng nói là trên hành trình này, người làm nghề không chịu đánh đổi hương vị truyền thống lấy sự tiện lợi. Họ chọn con đường khó: giữ nguyên linh hồn món ăn, đồng thời đáp ứng chuẩn hóa chất lượng, an toàn và hình thức.
Bánh đúc Kẻ Đanh: độ giòn dẻo của ký ức làng Đinh Xá
Bánh đúc Kẻ Đanh không phải là cao lương mỹ vị mà là món quà quê thuần túy, gắn với ký ức của người dân làng Đinh Xá, xã Nguyệt Đức, tỉnh Phú Thọ từ những năm 1960 của thế kỷ trước. Từ hạt gạo Q5 được ngâm nước vôi trong 6–8 giờ rồi nghiền mịn, người thợ tạo nên thứ bột sánh quánh, khi chín cho ra miếng bánh vừa dẻo vừa giòn – điều hiếm thấy ở các loại bánh đúc khác. Hương vị ấy còn được bồi đắp bởi lạc ré nhỏ hạt, vừng rang thơm ngậy, cùng chút nồng nhẹ của nước vôi trong, tạo nên cảm giác “giòn sần sật” khi cắn vào. Theo lời những người nặng lòng với nghề như bà Nguyễn Thị Hồng Phương, để đạt chuẩn 3 sao OCOP, mỗi mẻ bánh phải giữ trọn phom vuông vức, độ mát lành và mùi khói bếp củi – thứ dấu ấn khó có thể thay thế.
Bánh sắn Phong Châu: củ sắn nếp bước ra khỏi gian bếp nghèo
Nếu bánh đúc Kẻ Đanh là câu chuyện của hạt gạo thì bánh sắn Phong Châu là hành trình “lột xác” của củ sắn – thứ từng cứu đói trong những năm tháng khó khăn. Người Phong Châu dùng sắn nếp tươi, củ to, nhiều bột, ít mắt, bóc vỏ, bỏ cùi, làm sạch xơ rồi mài nhuyễn, vắt bớt nước chát và nhào thành khối bột mềm dẻo. Từ món bánh “nhân đũa” không nhân, họ sáng tạo thêm đủ loại nhân: đỗ xanh, hành mỡ, thịt băm, mộc nhĩ, dừa, lạc, vừng đen. Sau khoảng 40 phút hấp trên lá chuối, bánh chín với lớp vỏ dẻo thơm mùi sắn, nhân bùi béo, trở thành món quà quê mang dấu ấn địa phương. Năm 2023, bánh sắn Phong Châu của hộ bà Lê Thị Lương được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao – một cột mốc cho thấy món ăn dân dã có thể trở thành đặc sản có chỗ đứng rõ ràng trên thị trường.
OCOP: tấm “giấy thông hành” cho di sản thực phẩm địa phương
Cả bánh đúc Kẻ Đanh lẫn bánh sắn Phong Châu đều cho thấy một điều: OCOP không làm món ăn mất đi hồn vía, mà có thể trở thành tấm giấy thông hành để di sản thực phẩm đi xa hơn. Bánh đúc Kẻ Đanh đạt chứng nhận 3 sao OCOP, nhưng điều người dân Đinh Xá trân trọng nhất lại là việc thức quà này vẫn giữ được vị trí trang trọng trong đời sống, từ phiên chợ, mâm cỗ cưới cho tới những lần con cháu trở về làng. Với Phong Châu, việc bánh sắn trở thành sản phẩm OCOP 3 sao giúp món bánh xuất hiện ở hội chợ, gian hàng nông sản, đi từ tỉnh nhà ra đến Hà Nội, đồng thời duy trì nghề làm bánh cho hơn 100 hộ làm sắn và sản phẩm từ sắn tại xã Phù Ninh. Ở đây, tiêu chuẩn không giết chết truyền thống; ngược lại, nó buộc người làm nghề ý thức hơn về chất lượng, vệ sinh, mẫu mã trong khi vẫn giữ cách làm cũ.
Giữ hồn quê trong thời hiện đại: trách nhiệm không của riêng ai
Giữa nhịp sống hối hả, một miếng bánh đúc Kẻ Đanh chấm tương hay chiếc bánh sắn Phong Châu nóng hổi có thể là khoảng lặng hiếm hoi kết nối quá khứ với hiện tại. Bánh đúc nơi làng Đinh Xá không chỉ là món ăn đạt chuẩn 3 sao OCOP mà còn là hương vị của gia đình, của quê hương – bằng chứng rằng những giá trị ngàn xưa vẫn được trân trọng và giữ gìn. Bánh sắn Phong Châu, từ món ăn chống đói, nay trở thành sản phẩm đặc trưng, tạo thêm sinh kế cho người dân, cho thấy ẩm thực làng quê hoàn toàn có thể góp phần vào kinh tế địa phương nếu được tổ chức tốt. Hai món bánh ấy đặt ra câu hỏi cho mỗi người thưởng thức: chúng ta chỉ ăn cho ngon miệng, hay cùng chia sẻ trách nhiệm gìn giữ những hương vị đã nuôi dưỡng bao thế hệ? Câu trả lời nằm ở lựa chọn ưu tiên sản phẩm địa phương, trân trọng công sức người thợ và kể lại câu chuyện đằng sau mỗi miếng bánh.
