Không gian dưới 1.000m: từ khoảng trời bỏ trống đến “miếng bánh” kinh tế mới
Kinh tế tầm thấp UAV là các hoạt động kinh tế diễn ra trong không gian bay dưới 1.000m, dựa trên thiết bị bay không người lái, hạ tầng vận hành, dữ liệu và dịch vụ đi kèm, nhằm tối ưu sản xuất, logistics, giám sát hạ tầng, cứu hộ và quản lý đô thị theo cách hiệu quả hơn so với mô hình truyền thống. Không gian dưới 1.000m đang mở ra dư địa tăng trưởng khổng lồ nhưng phần lớn vẫn là khoảng trời bỏ trống về mặt thị trường và pháp lý. Mặc dù các ứng dụng drone trong nông nghiệp, điện lực, khảo sát địa hình hay y tế khẩn cấp đã chứng minh hiệu quả thực tiễn, quy mô kinh tế tầm thấp mới được dự báo đạt khoảng 10 tỷ USD vào năm 2030, một con số còn khá khiêm tốn so với tiềm năng lan tỏa của lĩnh vực này. Vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở chỗ luật chơi cho không gian thấp vẫn chưa rõ ràng.
Rào cản pháp lý drone: doanh nghiệp bị “trói tay” ngay từ khâu thử nghiệm
Điểm nghẽn lớn nhất của kinh tế tầm thấp UAV hiện nay không phải thiếu ý tưởng mà là rào cản pháp lý và cơ chế quản lý đang kìm hãm đà cất cánh của thiết bị bay không người lái. Muốn được cấp phép nghiên cứu, sản xuất, chế tạo UAV, doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn và yêu cầu, trong khi bản thân việc hoàn thiện hồ sơ lại cần phải bay thử; thế nhưng mẫu UAV đang nghiên cứu, chưa hoàn thiện hồ sơ thì gần như không có cơ sở nào để được cấp phép bay thử. Tại một cuộc đối thoại về phát triển kinh tế không gian vũ trụ và kinh tế tầm thấp, một doanh nhân UAV đã thẳng thắn cho biết các quy định hiện hành đang gây nhiều vướng mắc trong quá trình nghiên cứu và sản xuất. Sự chồng chéo thẩm quyền giữa cơ quan hàng không, quốc phòng, công an và địa phương khiến doanh nghiệp mất thời gian, cơ hội thị trường trôi qua khi luật vẫn chưa kịp cập nhật.
Quy định không gian thấp: Hà Nội, TP.HCM đang đi trước nhưng trung ương phải mở đường
Nếu nhìn ở cấp địa phương, có thể thấy một số tín hiệu tích cực: Hà Nội đã thông qua nghị quyết về lập, thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch không gian tầm thấp trên địa bàn Thủ đô, tạo cơ sở để quản lý và khai thác hiệu quả không gian dưới 1.000m. Thành phố này định hướng phân vùng, phân lớp, hình thành các hành lang hoạt động phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, từ vận tải hàng hóa bằng drone đến giám sát hạ tầng và cứu hộ đô thị. Trong khi đó, TP.HCM lại tiếp cận bằng việc xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu – sản xuất – thử nghiệm – thương mại hóa, kèm sandbox và hệ thống quản lý giao thông không gian tầm thấp, bãi đáp và trạm sạc UAV. Tuy nhiên, khi luật hóa các quy định an ninh hàng không đối với UAV tham gia vận chuyển hàng không dân dụng vẫn đang dang dở và các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào hàng không truyền thống, những nỗ lực địa phương khó thành bệ phóng quốc gia nếu không có khung thống nhất từ trung ương.
Nhà nước phải đóng vai “market maker” cho UAV và vệ tinh
Các sản phẩm công nghệ cao như UAV và vệ tinh có chi phí đầu tư lớn, rủi ro thị trường cao, nên nếu không có “bàn tay” tạo dựng thị trường ban đầu của Nhà nước, chúng khó có “đất dụng võ” và doanh nghiệp sẽ không dám dốc vốn cho nghiên cứu, sản xuất. Nhà nước đã xác định UAV và vệ tinh, chùm vệ tinh là sản phẩm công nghệ chiến lược, với mục tiêu làm chủ công nghệ điều khiển bay, trí tuệ nhân tạo, truyền dữ liệu và phát triển UAV theo hướng lưỡng dụng. Một quyết định của Thủ tướng đã nêu 20 nhiệm vụ công nghệ chiến lược, trong đó có phát triển UAV, hệ thống giám sát, chế áp UAV, vệ tinh quan sát Trái đất và hạ tầng dữ liệu không gian. Đây là bước khởi đầu quan trọng, nhưng vẫn chưa đủ nếu cơ chế đặt hàng của Nhà nước cho sản phẩm công nghệ trong nước mới dừng lại ở chủ trương mà chưa trở thành hợp đồng, ngân sách và cam kết mua sắm cụ thể.
Từ hỗ trợ công nghệ tới thị trường: nếu tiếp tục chậm, người hưởng lợi sẽ không phải là nông dân hay bệnh nhân
Điểm sáng là cơ quan quản lý đã bắt đầu nói đến một lộ trình hỗ trợ hoàn chỉnh cho kinh tế tầm thấp UAV, từ nghiên cứu, thử nghiệm, chứng nhận đến ứng dụng và đầu ra thị trường, và khung chính sách này đang được hình thành. Bộ phụ trách khoa học – công nghệ cũng nghiên cứu mô hình quản lý UAV theo hai nhóm, phân biệt giữa thiết bị đã thương mại hóa và thiết bị đang thử nghiệm, nhằm giảm bớt rào cản cho sáng tạo. Nhưng nếu các bước này triển khai chậm, người chịu thiệt không chỉ là doanh nghiệp mà còn là nông dân, công nhân điện lực, lực lượng cứu hộ, bệnh nhân vùng sâu vùng xa – những người có thể được UAV giúp tiết kiệm công lao động, thời gian và thậm chí là mạng sống. Kinh tế tầm thấp UAV sẽ không tự phát triển; nó cần một quyết định chính trị rõ ràng: coi không gian dưới 1.000m là không gian kinh tế mới, xây khung pháp lý phù hợp, và để Nhà nước đóng vai "market maker" ở giai đoạn đầu, rồi rút dần để thị trường tự vận hành.
