Kinh tế tầm thấp phải bắt đầu từ bài toán thật
Kinh tế tầm thấp là hoạt động khai thác không gian gần mặt đất bằng công nghệ và dịch vụ, trong đó UAV có thể hỗ trợ sản xuất, vận chuyển, giám sát và ứng phó khẩn cấp. Muốn lĩnh vực này thành ngành kinh tế mới, Việt Nam nên ưu tiên nhu cầu có người sử dụng và sẵn sàng chi trả, thay vì chạy theo phong trào thiết bị.
UAV có thể phục vụ nông nghiệp chính xác, logistics, y tế, kiểm tra hạ tầng, giám sát rừng và cứu hộ. Nhưng nhiều hướng ứng dụng không đồng nghĩa doanh nghiệp nên dàn vốn vào tất cả. Một lựa chọn đúng phải dựa trên thế mạnh địa phương, điều kiện bay và hiệu quả cụ thể. Đồng bằng sông Cửu Long có nhu cầu nông nghiệp đã được kiểm chứng; khu vực miền núi có thể cần vận chuyển tới nơi khó tiếp cận hoặc hỗ trợ cứu nạn. Chọn đúng bài toán trước khi mở rộng sản phẩm giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực, có khách hàng ban đầu và học hỏi từ vận hành thực tế.
Quy mô ứng dụng nông nghiệp cho thấy điểm xuất phát đã hình thành: tại đồng bằng sông Cửu Long, người dân sử dụng hơn 3.000 UAV cho gieo hạt, tưới tiêu và phun thuốc bảo vệ thực vật. Đây là tín hiệu thị trường, không phải lý do để mọi doanh nghiệp cùng sản xuất một loại máy bay.
Thử nghiệm phải nối liền với thương mại hóa
Có thể chế tạo và bay thử thành công vẫn chưa đồng nghĩa với một mô hình kinh doanh khả thi. Sản phẩm cần vận hành an toàn, giải quyết nhu cầu rõ ràng, có khách hàng trả tiền và mở rộng được mà không phải xây lại toàn bộ công nghệ hay hạ tầng. Vì vậy, đầu tư nghiên cứu và phát triển cần song hành với thử nghiệm trong điều kiện gần với thực tế, thay vì dừng ở trình diễn công nghệ.
Điện Biên cho thấy thử nghiệm có thể gắn với nhu cầu cụ thể. Đề án tại tỉnh kéo dài 24 tháng, triển khai ở 9 khu vực, dự kiến có khoảng 6.000 chuyến bay và đặt mục tiêu an toàn trên 99%. Từ ngày 15/9/2026, địa phương đã thực hiện 118 chuyến vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, mỗi chuyến chở 50 kg. Kết quả này đáng chú ý vì đặt UAV vào một chuỗi vận chuyển thật, nơi hiệu quả phải được kiểm chứng qua công việc hằng ngày.
Các khu thử nghiệm cần đi kèm quy trình cấp phép, tiêu chuẩn kỹ thuật, giám sát bay và cơ chế phối hợp liên ngành. Thử nghiệm UAV có kiểm soát giúp nhà quản lý đánh giá rủi ro, doanh nghiệp điều chỉnh sản phẩm, còn khách hàng có cơ sở để quyết định mua dịch vụ. Nếu thiếu lộ trình thương mại hóa, những chuyến bay thử dễ trở thành hoạt động riêng lẻ, không tạo được doanh thu hay năng lực sản xuất bền vững.
Nhà nước có thể tạo khách hàng đầu tiên
Một trở ngại lớn của thị trường UAV non trẻ là doanh nghiệp cần khách hàng để hoàn thiện dịch vụ, trong khi khách hàng lại muốn thấy năng lực vận hành đã được chứng minh. Nhà nước có thể tháo nút thắt này bằng cách đặt hàng dịch vụ công ích sử dụng UAV, chẳng hạn giám sát giao thông, cảnh báo cháy rừng, cứu hộ và cứu nạn. Đặt hàng theo kết quả cụ thể sẽ tạo nhu cầu ban đầu, đồng thời buộc nhà cung cấp chứng minh chất lượng và độ an toàn.
Cách làm này không nên biến thành trợ cấp kéo dài hoặc chỉ định mua thiết bị. Đơn hàng cần xác định rõ bài toán, tiêu chuẩn dịch vụ và kết quả cần đạt; doanh nghiệp cạnh tranh bằng hiệu quả vận hành. Khi nhu cầu công được xác lập minh bạch, doanh nghiệp có thể dùng kinh nghiệm đó để tiếp cận khách hàng tư nhân và mở rộng quy mô.
Định hướng quốc gia đặt mục tiêu đến năm 2030 vận hành ba khu thử nghiệm bay cấp quốc gia và làm chủ 30%-40% các dòng thiết bị chủ lực; đến năm 2045, kinh tế tầm thấp được kỳ vọng đóng góp khoảng 1,5% GDP và tỷ lệ nội địa hóa vượt 85%. Các mục tiêu này chỉ có sức nặng nếu đi cùng thị trường thực, đầu tư nghiên cứu và quy định đủ rõ để thử nghiệm chuyển thành hoạt động ổn định.
Tăng trưởng nhờ tập trung, không nhờ chạy đua số lượng
Kết luận số 99-KL/TW ban hành ngày 28/9/2026 xác định không gian tầm thấp là nguồn lực phát triển mới, tạo thêm động lực để hoàn thiện chính sách và đưa công nghệ vào thực tiễn. Nhưng định hướng rộng không thể thay thế lựa chọn kinh doanh. Nông nghiệp, y tế, giao hàng hay giám sát đều có tiềm năng; mỗi doanh nghiệp vẫn phải chứng minh mình giải quyết vấn đề nào tốt hơn phương án hiện có.
Những mô hình vận chuyển nông sản ở Điện Biên, hỗ trợ y tế giữa các bệnh viện và thử nghiệm tuyến hàng hóa Cần Giờ – Vũng Tàu cho thấy dịch vụ UAV có thể đem lại lợi ích thiết thực ở những nơi vận chuyển khó khăn. Người dân và đơn vị sử dụng chỉ nhận được giá trị khi dịch vụ đáng tin cậy, an toàn và phù hợp với công việc; bản thân số lượng UAV được sản xuất không phải thước đo thành công.
Thị trường UAV sẽ tăng trưởng bền vững nếu doanh nghiệp tập trung vào nhu cầu có thật, đầu tư nghiên cứu theo lộ trình và dùng môi trường thử nghiệm để hoàn thiện mô hình thương mại. Nhà nước nên tạo cầu bằng đơn hàng dịch vụ minh bạch, đồng thời tháo gỡ rào cản vận hành. Kinh tế tầm thấp cần ít dự án phô trương hơn và nhiều dịch vụ giải quyết được việc cụ thể hơn.
