Kinh tế tầm thấp UAV: không gian mới nhưng không thể phát triển kiểu cũ
Kinh tế tầm thấp UAV là mô hình phát triển dựa trên hệ sinh thái thiết bị bay không người lái hoạt động từ mặt đất tới độ cao khoảng 1.000–3.000 m, cung cấp các dịch vụ vận chuyển, thu thập dữ liệu, logistics không người lái và các ứng dụng số hóa hạ tầng, nông nghiệp, tài nguyên cho đời sống và sản xuất. Thông điệp quan trọng nhất từ Diễn đàn “Phát triển kinh tế tầm thấp và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vũ trụ tại Việt Nam” là: nếu chờ pháp luật drone Việt Nam hoàn thiện mới triển khai, chúng ta sẽ tự khóa mình ngoài một thị trường đang thành hình rất nhanh. Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số của Bộ KH&CN nói thẳng Việt Nam đang ở giai đoạn đầu, còn thiếu thể chế, tiêu chuẩn, tần số, chính sách nhân lực – nhưng đó không phải lý do để ngừng vận chuyển bằng UAV, thử nghiệm logistics không người lái hay các giải pháp nông nghiệp thông minh. Cách tiếp cận “an toàn đến tuyệt đối rồi mới làm” phù hợp với hạ tầng truyền thống, nhưng sẽ làm kinh tế tầm thấp lỡ nhịp so với công nghệ.
Giá trị nằm ở chuyến bay và dữ liệu, không chỉ ở chiếc drone
Điểm thuyết phục trong quan điểm “không nên chờ” là nhận định: bản thân UAV không trực tiếp tạo ra giá trị, mà giá trị nằm ở chuyến bay, ở dữ liệu được thu thập và khả năng khai thác dữ liệu đó để giải bài toán thực tế. Nếu không cho phép bay, chúng ta không có dữ liệu; không có dữ liệu thì chính sách và thị trường chỉ đứng trên giấy. Theo số liệu được nêu tại diễn đàn, thị trường UAV/drone toàn cầu có thể đạt khoảng 40 tỷ USD vào năm 2030, và nếu tính toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ liên quan, kinh tế không gian tầng thấp có thể lên khoảng 488 tỷ USD vào năm 2035. Đây không phải con số để ngồi chờ mà là áp lực phải thử nghiệm sớm. Việt Nam hiện mới có vài ứng dụng thực tế trong vận chuyển nông sản, logistics y tế, nông nghiệp và dịch vụ khác, nghĩa là còn khoảng trống lớn cho doanh nghiệp nhưng cũng là khoảng trống lớn nếu nhà quản lý chậm tay.
Điện Biên: minh chứng cho chiến lược thử nghiệm có kiểm soát
Điện Biên đang cho thấy kinh tế tầm thấp UAV không phải khẩu hiệu mà đã đi vào đời sống khi địa phương triển khai đề án thử nghiệm có kiểm soát trong 24 tháng, dự kiến 6.000 chuyến bay với mục tiêu an toàn trên 99%. Từ ngày 15/9 đến thời điểm diễn đàn, đã có 118 chuyến UAV vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, mỗi chuyến chở 50 kg, đánh vào đúng bài toán địa hình chia cắt, dân cư phân bố không đều và chi phí vận chuyển cao. Quan trọng hơn, chính người làm chính sách tại tỉnh khẳng định giá trị lớn nhất của thử nghiệm không nằm ở số chuyến bay mà ở dữ liệu thực tế, quy trình phối hợp, kinh nghiệm quản lý rủi ro, mô hình điều hành và cơ sở để đánh giá chính sách. Từ đây Điện Biên xác định được các nhóm ứng dụng trọng tâm: vận chuyển nông sản, vật tư sản xuất; logistics y tế, hàng hóa thiết yếu; khảo sát, lập bản đồ số. Nếu không bay, không thử, đâu ra những danh mục ứng dụng cụ thể này để xây chiến lược dài hạn.
Chiến lược song song: vừa bay vừa viết luật để không lỡ cơ hội
Điểm then chốt trong tư duy phát triển kinh tế tầm thấp UAV là chiến lược song song: vừa triển khai ứng dụng thực tế, vừa hoàn thiện khung pháp lý. Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số khuyến nghị không nên chờ hoàn thiện toàn bộ pháp luật drone Việt Nam mới triển khai, mà cần tạo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để doanh nghiệp từng bước đưa mô hình vào thực tế, trong khi nhà nước thu thập dữ liệu để điều chỉnh chính sách và quản lý rủi ro. Ở chiều ngược lại, quân đội nhấn mạnh yêu cầu có một cơ quan chủ trì xây dựng và vận hành Hệ thống quản lý thiết bị bay không người lái quốc gia (UTM) để vừa quản lý vùng trời, vừa phục vụ phát triển kinh tế tầm thấp. Đề xuất này đi kèm yêu cầu quy chế phối hợp chặt giữa quân đội và công an trong xử lý UAV vi phạm. Nghĩa là, “cho bay” không đồng nghĩa “thả nổi”, mà là mở cửa có kỷ luật: khuyến khích vận chuyển bằng UAV, logistics không người lái, nông nghiệp thông minh nhưng trên nền tảng giám sát chặt và chia sẻ dữ liệu.
Từ thử nghiệm đến hệ sinh thái: nếu chần chừ, cơ hội sẽ thuộc về người khác
Các thử nghiệm ở Điện Biên đã nhanh chóng kéo theo đề xuất đầu tư trung tâm thử nghiệm và thực hành bay UAV, nhà máy sản xuất UAV, trung tâm giới thiệu và đào tạo công nghệ UAV, hàng không và vũ trụ với tổng vốn dự kiến gần 200 tỷ đồng. Đây là minh chứng kinh tế tầm thấp UAV không dừng ở vài chuyến bay trình diễn mà có thể trở thành một hệ sinh thái sản xuất – dịch vụ – đào tạo nếu được trao không gian đủ lớn. Đến thời điểm này, nhiều ứng dụng UAV tại Việt Nam vẫn tập trung ở quốc phòng – an ninh, nông nghiệp, giám sát hạ tầng và logistics nhưng chưa vận hành ở quy mô lớn. Nếu tiếp tục thận trọng kiểu “chờ xong hết mới làm”, khả năng cao chúng ta sẽ để các doanh nghiệp quốc tế chiếm lĩnh thị trường dịch vụ, còn trong nước chỉ sản xuất thiết bị giá rẻ. Kinh tế tầm thấp là cuộc chơi của dữ liệu, dịch vụ và mô hình kinh doanh; vì vậy, lựa chọn hợp lý là chấp nhận rủi ro có kiểm soát, cho phép bay sớm để tự hình thành hệ sinh thái, thay vì giữ UAV trong phòng thí nghiệm và chờ bộ luật hoàn hảo không bao giờ xuất hiện.
