Một bước ngoặt: từ phòng khám Bạch Mai đến mạng lưới Oncidium toàn cầu
Việc PGS.TS.BS Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Viện Y học hạt nhân và Ung bướu Bệnh viện Bạch Mai, được Quỹ Oncidium Bỉ bổ nhiệm làm Đại sứ – đại diện đầu tiên của Việt Nam trong mạng lưới quốc tế thúc đẩy điều trị ung thư tiên tiến bằng y học hạt nhân – đánh dấu bước ngoặt đưa người bệnh ung thư Việt Nam tiến gần hơn tới các công nghệ xạ trị trúng đích và theranostics đang thay đổi chuẩn điều trị trên thế giới. Không nên nhìn sự kiện này như một danh hiệu mang tính biểu tượng, mà phải xem đó là cánh cửa cụ thể để người bệnh Việt Nam bước vào hệ sinh thái điều trị ung thư tiên tiến đang được hơn 140 đại sứ tại 63 quốc gia cùng xây dựng, kết nối hơn 800 trung tâm áp dụng liệu pháp phóng xạ trúng đích trên toàn cầu. Trong bối cảnh không ít bệnh nhân vẫn phải ra nước ngoài tìm kiếm phương pháp mới, việc Việt Nam có một tiếng nói chuyên môn trong mạng lưới này là tín hiệu cho thấy chúng ta có cơ hội chuyển hướng từ “đi xin công nghệ” sang “tham gia đồng sáng tạo tri thức” trong y học hạt nhân ung bướu.
Chân dung một nữ bác sĩ chọn con đường khó của y học hạt nhân ung bướu
Đằng sau chiếc danh thiếp “Đại sứ Quỹ Oncidium Bỉ” là gần 20 năm kiên trì theo đuổi lĩnh vực ung thư của PGS Phạm Cẩm Phương. Tốt nghiệp bác sĩ đa khoa năm 2001, bà chọn con đường nội trú ung thư tại Việt Nam và Pháp – một lựa chọn đòi hỏi vừa năng lực chuyên môn, vừa khả năng chịu áp lực tinh thần khi phải đối diện mỗi ngày với bệnh nhân giai đoạn muộn. Năm 2013, bà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Ung thư và được phong hàm Phó Giáo sư năm 2018, khẳng định vị trí chuyên gia đầu ngành trong nước. Điều đáng nói là PGS Phương không chỉ bám trụ ở bệnh viện tuyến cuối mà còn chủ động mang tri thức chuyên môn ra cộng đồng qua các chương trình khám, sàng lọc ung thư vú cho phụ nữ tại địa phương khó khăn, từng nằm trong 10 thầy thuốc trẻ tiêu biểu nhận Giải thưởng Đặng Thùy Trâm năm 2016. Chính sự kết hợp hiếm thấy giữa nghiên cứu chuyên sâu, triển khai kỹ thuật cao như PET/CT, điều trị đích, miễn dịch, xét nghiệm gen và hoạt động cộng đồng đã khiến Quỹ Oncidium nhìn thấy ở bà một đại sứ có khả năng nói cùng lúc với phòng thí nghiệm, phòng khám và cộng đồng người bệnh.
Oncidium và tham vọng đưa điều trị ung thư tiên tiến đến những hệ thống y tế còn hạn chế
Quỹ Oncidium Bỉ được thiết kế không phải cho những hệ thống y tế dư dả, mà dành cho những quốc gia còn hạn chế về nguồn lực nhưng có quyết tâm tiếp cận điều trị ung thư tiên tiến bằng y học hạt nhân. Tổ chức phi lợi nhuận này tập trung vào các liệu pháp bức xạ trúng đích (Targeted Radionuclide Therapy – TRT) và liệu pháp phóng xạ gắn ligand (Radioligand Therapy – RLT), dựa trên nguyên lý gắn chất phóng xạ vào phân tử nhận diện tế bào ung thư để đưa tia bức xạ tới đúng tổn thương, thay vì “quét” đồng loạt như nhiều phương pháp cổ điển. Điều này đưa chúng ta đến khái niệm radiotheranostics – cách tiếp cận kết hợp chẩn đoán và điều trị bằng cùng một hệ chất đánh dấu phóng xạ, cho phép vừa “nhìn thấy” khối u bằng hình ảnh, vừa “tấn công” chính xác vào tế bào bệnh. Đây không chỉ là bước tiến công nghệ, mà là thay đổi triết lý điều trị: thay vì một phác đồ chung cho tất cả, hướng tới y học chính xác và cá thể hóa từng bệnh nhân. Các chương trình như RLT-Connect cho thấy Oncidium không dừng lại ở nghiên cứu mà đi thẳng vào các rào cản thực tế: kết nối trung tâm điều trị, chuyên gia và nguồn lực quốc tế, hỗ trợ cả dược chất phóng xạ cho người bệnh chưa được bảo hiểm chi trả kỹ thuật cao.
Vai trò đại sứ: cầu nối chuyên môn hay cánh cửa cho bệnh nhân Việt Nam?
Nếu chỉ coi vai trò đại sứ như một “ghế” trong mạng lưới, chúng ta sẽ bỏ lỡ bản chất của câu chuyện: đây là một chức năng kết nối trực tiếp người bệnh Việt Nam với các giải pháp điều trị ung thư hiện đại trên toàn thế giới. PGS Phương khẳng định kỳ vọng của mình là kết nối chuyên môn, mở rộng hợp tác quốc tế y tế và tăng cơ hội tiếp cận các phương pháp điều trị ung thư tiên tiến, trong đó có theranostics cho người bệnh trong nước. Nói cách khác, bà tự đặt mình vào vị trí “dịch ngôn ngữ chuyên môn” của cộng đồng y học hạt nhân quốc tế sang bối cảnh thực hành tại Việt Nam. Ý nghĩa lớn nhất là khả năng rút ngắn khoảng cách thời gian giữa khi một liệu pháp phóng xạ trúng đích trở thành chuẩn mực quốc tế và khi nó được đưa vào thực hành ở bệnh viện Việt Nam. Khi Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai nhận định việc tham gia mạng lưới đại sứ tạo thêm một kênh kết nối với cộng đồng y học hạt nhân quốc tế, ông thực chất nói tới triển vọng cập nhật nhanh hơn các tiến bộ, chuẩn hóa đào tạo nhân lực và mở rộng ứng dụng TRT, RLT trong thực tế điều trị. Đó là lợi ích cụ thể mà bệnh nhân – chứ không phải chỉ giới chuyên gia – sẽ cảm nhận trong những năm tới.
Từ một quyết định bổ nhiệm đến chiến lược dài hạn cho nghiên cứu ung thư
Bổ nhiệm PGS Phạm Cẩm Phương làm đại sứ Quỹ Oncidium chỉ là điểm khởi đầu; câu hỏi quan trọng hơn là Việt Nam sẽ làm gì với cơ hội này. Với kinh nghiệm nghiên cứu ung thư di căn não, đại trực tràng, vú, u não và nhiều bệnh khác, cùng loạt đề tài về hiệu quả xạ phẫu, hóa xạ trị, vai trò PET/CT và thuốc điều trị đích, bà đang nắm trong tay nền tảng lý tưởng để biến kênh hợp tác quốc tế y tế thành các chương trình nghiên cứu chung, chia sẻ dữ liệu, và hình thành mạng lưới thử nghiệm lâm sàng trong nước. Việc Việt Nam có đại diện trong mạng lưới hơn 140 đại sứ, kết nối trên 800 trung tâm điều trị bằng liệu pháp phóng xạ trúng đích, nếu được tận dụng đúng mức, sẽ giúp y học hạt nhân ung bướu trong nước bớt phụ thuộc vào các phác đồ “nhập khẩu” và thay bằng các khuyến cáo dựa trên dữ liệu bệnh nhân Việt Nam. Nói một cách thẳng thắn, đây là cơ hội để chúng ta chuyển từ vai trò “người dùng muộn” sang “người tham gia đồng phát triển” trong bản đồ nghiên cứu ung thư toàn cầu. Kết luận hợp lý cho sự kiện này không phải là lời chúc mừng, mà là yêu cầu rất rõ ràng: ngành ung bướu Việt Nam phải coi vai trò đại sứ Oncidium như một trụ cột trong chiến lược phát triển dài hạn, nếu không muốn bỏ lỡ chuyến tàu y học hạt nhân chính xác đang tăng tốc.
