Sốt xuất huyết không còn là bệnh của riêng trẻ nhỏ
Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue lây truyền qua muỗi vằn Aedes aegypti, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, diễn biến nhanh từ sốt giống cảm cúm sang nguy cơ sốc, rối loạn tuần hoàn và tổn thương đa cơ quan, đặc biệt đe dọa người cao tuổi và người có bệnh nền mạn tính với khả năng chuyển nặng và tử vong cao nếu không được phòng ngừa và theo dõi kịp thời. Tại một đô thị lớn, sốt xuất huyết đã trở thành bệnh lưu hành quanh năm với hơn 31.000 ca ghi nhận đến hết tuần đầu tháng 9 và mỗi tuần gần đây đều vượt mốc 1.000 ca mới. Người dân không còn có thể an tâm chờ “hết mùa mưa” để bớt lo dịch bệnh: thời tiết ẩm, nắng mưa xen kẽ và mật độ dân cư cao khiến muỗi truyền bệnh sinh sôi quanh năm. Khi số bệnh nhân được dự báo còn duy trì mức cao đến cuối năm, câu hỏi không còn là “có mắc hay không” mà là “mình đã chuẩn bị lá chắn phòng ngừa đến đâu”.
Vì sao sốt xuất huyết ở người lớn và người có bệnh nền nguy hiểm hơn?
Điểm đáng báo động là xu hướng dịch chuyển của sốt xuất huyết sang nhóm người trưởng thành: tỷ lệ bệnh nhân trên 15 tuổi tăng từ khoảng 18% năm 1999 lên gần 57% vào năm 2025. Không ít người lớn vẫn nghĩ đây là bệnh của trẻ nhỏ và chủ quan cho đến khi chính mình phải nhập viện trong tình trạng nặng. SXHD có thể chuyển nặng nhanh, gây sốc, tổn thương đa cơ quan và đòi hỏi các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu. Với người cao tuổi và người mắc bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, thận, gan, nguy cơ diễn tiến nặng tăng rõ rệt. Một bệnh nền có thể làm nguy cơ tăng 2–4 lần, từ hai bệnh nền trở lên nguy cơ có thể tăng tới 8 lần; người vừa đái tháo đường vừa bệnh tim mạch có nguy cơ tổn thương cơ quan cao gấp 8,02 lần. Đây không còn là rủi ro trừu tượng; đó là con số nhắc mỗi người rằng bỏ qua phòng ngừa tức là tự chấp nhận chơi canh bạc với sức khỏe của chính mình.
Cơ chế miễn dịch phức tạp: mắc một lần không có nghĩa là an toàn
Nhiều người từng mắc sốt xuất huyết tin rằng mình đã “có đề kháng” và không cần lo thêm. Đây là suy nghĩ nguy hiểm. Virus Dengue tồn tại dưới 4 type huyết thanh khác nhau (DENV-1, DENV-2, DENV-3, DENV-4) và miễn dịch sau nhiễm chủ yếu bảo vệ lâu dài với type đã gây bệnh, trong khi khả năng bảo vệ chéo với các type còn lại không bền vững. Nghĩa là một người có thể mắc SXHD nhiều lần trong đời khi nhiễm các type virus khác nhau. Nghiêm trọng hơn, ở những lần nhiễm sau, kháng thể từ lần mắc trước có thể nhận diện nhưng không trung hòa được virus, hỗ trợ virus xâm nhập vào tế bào miễn dịch và tăng khả năng nhân lên, cơ chế này được gọi là tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE). ADE được xem là một trong những lý do khiến người từng nhiễm Dengue dễ bị SXHD nặng trong lần nhiễm tiếp theo. Với người có bệnh nền, cộng dồn yếu tố ADE và sức khỏe nền suy yếu tạo thành “tổ hợp rủi ro” đáng sợ: chỉ một đợt sốt cũng có thể kéo theo suy thận cấp, xuất huyết nặng hoặc suy đa cơ quan.
Vắc xin Dengue: lá chắn chủ động cho người lớn và người có bệnh nền
Trong bối cảnh dịch không còn theo mùa rõ rệt, phòng ngừa sốt xuất huyết bằng vắc xin dengue trở thành lựa chọn có tính chiến lược, nhất là cho người lớn và người có bệnh nền. Vắc xin Qdenga (TAK-003) là vắc xin sống giảm độc lực tứ giá, phát triển trên nền DENV-2, hướng tới tạo đáp ứng miễn dịch với cả 4 type virus Dengue. Theo hệ thống tiêm chủng, vắc xin này được lưu hành cho trẻ từ 4 tuổi trở lên và người lớn, kể cả người đã từng mắc bệnh, với lịch tiêm 2 mũi cách nhau 3 tháng, giúp bảo vệ hơn 80% và giảm nguy cơ nhập viện do SXHD trên 90% khi tiêm đủ. Tháng 5/2024, Tổ chức Y tế thế giới đã tiền thẩm định TAK-003 và khuyến nghị dùng trong chương trình tiêm chủng cho trẻ 6–16 tuổi tại khu vực có cường độ lây truyền cao, với lịch 2 liều cách nhau 3 tháng. Điều quan trọng là tiêm chủng phải diễn ra trước mùa cao điểm để cơ thể kịp tạo miễn dịch bảo vệ. Đặc biệt với người cao tuổi và người có bệnh nền, chủ động giảm nguy cơ ngay từ đầu có ý nghĩa sống còn, vì khi bệnh diễn tiến nặng, khả năng bù trừ của cơ thể nhóm này thường hạn chế hơn.
Kiểm soát muỗi và tạo “lá chắn kép” trong gia đình
Sốt xuất huyết là bệnh truyền qua muỗi, vì vậy tiêm vắc xin không thay thế được kiểm soát muỗi; hai biện pháp phải đi cùng nhau để tạo thành “lá chắn kép”. Phòng bệnh cần được thực hiện đồng thời bằng nhiều cách, trong đó vắc xin bổ sung một công cụ phòng ngừa chủ động bên cạnh kiểm soát véc-tơ truyền bệnh. Kiểm soát muỗi vẫn là nền tảng: loại bỏ vật dụng đọng nước, đậy kín dụng cụ chứa nước, diệt lăng quăng/bọ gậy, dùng màn, kem hoặc bình xịt chống muỗi để hạn chế muỗi đốt. Điều nhiều người bỏ qua là muỗi vằn không chỉ sống ở nơi ẩm thấp, ô nhiễm; chúng thường đẻ trứng trong các dụng cụ chứa nước sạch quanh nhà. Sống ở nhà cao tầng, chung cư hay nhà phố khang trang không đồng nghĩa được bảo vệ khỏi SXHD. Các dữ liệu dịch tễ cho thấy 72–81% các bữa máu từ nhiều vật chủ của muỗi đến từ người sống cùng nhà hoặc hàng xóm gần kề, và 43–46% muỗi cái có thể cắn nhiều hơn một người trong mỗi chu kỳ trứng. Một ca bệnh trong gia đình, vì thế, dễ trở thành “điểm nóng” cho cả khu phố nếu không được phát hiện và xử lý sớm.
