Điện mặt trời mái nhà: từ khái niệm chính sách đến lựa chọn bắt buộc
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt các tấm quang điện trên mái nhà xưởng, công sở và hộ gia đình để tự sản xuất, tự tiêu thụ, biến không gian sẵn có thành nguồn điện phân tán, giảm phụ thuộc vào lưới và tạo thêm một kênh đầu tư năng lượng sạch cho xã hội.
Điểm đáng nói ở Bắc Ninh là tỉnh không coi điện mặt trời mái nhà chỉ là phong trào gắn vài tấm pin cho đẹp báo cáo, mà xem đây là hạ tầng năng lượng mới gắn với chiến lược công nghiệp. Năm 2025, điện thương phẩm của thành phố đã trên 16,6 tỷ kWh, 6 tháng đầu 2026 đạt 8,783 tỷ kWh, công suất phụ tải cực đại vượt 3.200 MW. Với một trung tâm sản xuất điện tử, công nghệ cao, yêu cầu về năng lượng sạch Bắc Ninh không chỉ là chuyện giảm hóa đơn, mà là điều kiện sống còn để đáp ứng tiêu chí phát thải và chuỗi cung ứng xanh của các tập đoàn toàn cầu.
Chính vì vậy, tỉnh chọn cách đi thẳng vào điện mặt trời mái nhà như một trụ cột của chính sách điện tái tạo, thay vì chờ các dự án nguồn lớn kéo về. Đây là lựa chọn mang tính chủ động, nhưng cũng đầy thách thức khi hàng nghìn mái nhà cùng trở thành nguồn phát điện trong một hệ thống vốn quen với mô hình tập trung.
Từ nghị quyết trung ương đến thư ngỏ, đề án và danh sách doanh nghiệp cụ thể
Bắc Ninh là ví dụ hiếm về một địa phương không để chính sách điện tái tạo nằm trên giấy. Chỉ hai ngày sau khi Nghị quyết 70-NQ/TW được ban hành, ngày 22/8/2025, Phó Chủ tịch UBND thành phố Phạm Văn Thịnh đã ký Thư ngỏ số 1658 kêu gọi “Chung tay phát triển điện mặt trời mái nhà hướng tới Bắc Ninh xanh và phát triển bền vững”. Đây không phải một văn bản tuyên truyền chung chung, mà là bản diễn giải chính sách bằng “ngôn ngữ đầu tư”: suất đầu tư thị trường khoảng 8,4–10,51 triệu đồng/kWp, mỗi kWp tạo ra 960–1.076 kWh/năm, thời gian hoàn vốn dự kiến không quá 5 năm.
Ngày 31/12/2025, Quyết định 613/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển nguồn điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2025–2035, đặt mục tiêu tổng công suất khoảng 3.392 MW vào năm 2035. Điện mặt trời mái nhà từ đây được đặt trong chiến lược hệ thống điện phân tán dài hạn, chứ không còn là vài dự án lẻ tẻ. Quan trọng hơn, tỉnh chuyển từ kêu gọi chung sang “định danh” nhà đầu tư: Thông báo 366/TB-UBND định hướng 217 doanh nghiệp sử dụng điện lớn đầu tư điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ đợt 1, với tổng công suất tối thiểu 515 MW, phấn đấu hoàn thành trước 31/12/2026.
Tiếp đó, Thông báo 414/TB-UBND mở rộng đợt 2 tới 200 doanh nghiệp sử dụng điện lớn, với tổng công suất định hướng tối thiểu 296,5 MW đến hết năm 2027. Cách làm này cho thấy một bài học chính sách rõ ràng: muốn biến năng lượng sạch Bắc Ninh thành hiện thực, chính quyền phải lượng hóa mục tiêu, chỉ ra địa chỉ đầu tư cụ thể và trả lời rành mạch câu hỏi doanh nghiệp được gì khi bỏ vốn.
Doanh nghiệp công nghiệp tham gia cuộc chơi: lợi ích và vướng mắc
Khi chính sách đã rõ, câu hỏi tiếp theo là: doanh nghiệp có sẵn sàng biến mái nhà xưởng thành nhà máy điện? Câu trả lời ở Bắc Ninh là “có, nhưng cần được tháo gỡ cụ thể”. Hơn 200 doanh nghiệp tại các khu, cụm công nghiệp đã trực tiếp nêu khó khăn về đầu tư điện mặt trời mái nhà trong buổi làm việc do UBND thành phố tổ chức chiều 1/10, với sự tham gia của Công ty Điện lực Bắc Ninh.
Theo báo cáo, đến tháng 9/2026, toàn thành phố có khoảng 335 MW điện mặt trời mái nhà đăng ký phát triển; trong đó 2.268 nguồn với tổng công suất 298,938 MW đã hoàn thành lắp đặt và đưa vào vận hành, đạt khoảng 89,2% tổng công suất đăng ký. Tuy vậy, trong 417 doanh nghiệp được định hướng với tổng công suất tối thiểu 811,5 MW, mới 75 doanh nghiệp đăng ký, tương ứng 224,44 MW. Những băn khoăn tập trung vào hiệu quả đầu tư, nguồn vốn, khả năng chịu lực mái, quyền sử dụng mái, lựa chọn công suất phù hợp phụ tải và phương án đấu nối.
Điểm tích cực là ngành điện không đứng ngoài. Tại hội nghị, đại diện Công ty Điện lực Bắc Ninh trực tiếp giải đáp về đấu nối, đo đếm, sử dụng nguồn điện tại chỗ và xử lý sản lượng phát dư. Đây là cách tiếp cận đúng: nếu doanh nghiệp được coi là trung tâm của hệ thống điện phân tán, họ phải được đối thoại ngang hàng với đơn vị vận hành lưới, thay vì chỉ nhận mệnh lệnh hành chính. Doanh nghiệp bỏ vốn để giảm chi phí năng lượng, nâng năng lực cạnh tranh; người dân đầu tư để tiết kiệm chi phí và chủ động hơn về nguồn điện.
Bài toán vận hành: khi hàng nghìn mái nhà cùng phát điện
Nếu coi chính sách và đầu tư là “hiệp một”, thì vận hành hệ thống khi hàng nghìn mái nhà trở thành nguồn phát điện chính là “hiệp hai” khó hơn. Sự phát triển của năng lượng tái tạo là xu thế tất yếu trên toàn thế giới, nhưng đi kèm là thách thức về dự báo, linh hoạt hệ thống và ổn định động. Bắc Ninh đặt mục tiêu 3.392 MW điện mặt trời mái nhà vào năm 2035, trong khi công suất phụ tải cực đại dự báo khoảng 4.655 MW vào năm 2030 và tiếp tục tăng. Điều đó đồng nghĩa, trong tương lai gần, một phần rất lớn phụ tải ban ngày sẽ được cấp bởi hệ thống điện phân tán.
Hiện Bắc Ninh có 185 hệ thống điện mặt trời mái nhà đấu nối lưới trung áp; 177 hệ thống có thiết bị chống phát ngược và 69 hệ thống kết nối với hệ thống thu thập, giám sát dữ liệu và điều khiển của cấp điều độ. Ở quy mô vài trăm MW, việc giám sát còn đáp ứng được, nhưng khi công suất lên hàng nghìn MW, giám sát nguồn phân tán gần như thời gian thực sẽ là yêu cầu bắt buộc. Thách thức không chỉ ở tổng công suất, mà ở khả năng tiếp nhận và điều tiết nguồn điện của lưới: khi điện mặt trời phát mạnh vào buổi trưa nhưng nhu cầu tại chỗ thấp, sản lượng dư phát ngược lên lưới có thể gây quá tải cục bộ và biến động điện áp.
Thêm vào đó, các nguồn điện tái tạo nối lưới qua bộ biến tần gần như không tạo quán tính tự nhiên như thủy điện hay nhiệt điện, khiến ổn định động của hệ thống phức tạp hơn. Đây là mặt trái mà Bắc Ninh buộc phải xử lý nếu không muốn năng lượng sạch trở thành gánh nặng kỹ thuật. Câu chuyện không còn là “lắp được bao nhiêu kWp”, mà là “hệ thống điện chịu được bao nhiêu kWp trong mọi kịch bản phụ tải và thời tiết”.
Giải pháp BESS, lưới thông minh và bài học chính sách cho giai đoạn tới
Để biến năng lượng sạch Bắc Ninh thành lợi thế chứ không phải rủi ro, tỉnh và ngành điện đang chuyển trọng tâm sang hạ tầng lưới và lưu trữ. Theo các chuyên gia vận hành, hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) là giải pháp hiệu quả để tăng tính linh hoạt và tốc độ phản ứng của hệ thống, nhất là khi điện mặt trời không phát vào buổi tối. Đối với điện mặt trời mái nhà, BESS giúp tích trữ sản lượng dư khi phụ tải thấp, nâng tỷ lệ tự tiêu thụ, điều hòa công suất và hỗ trợ ổn định hệ thống điện.
Ngành điện đã lắp đặt BESS tại 6 trạm biến áp 110 kV trên địa bàn Bắc Ninh, với tổng công suất lưu trữ đáng kể, thời gian cấp điện của một số hệ thống tăng từ 1–2 giờ lên khoảng 4 giờ, phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng theo từng khung giờ. Quy mô lưu trữ dự kiến tiếp tục mở rộng trong thời gian tới. Ở tầm chính sách, Chỉ thị 10/CT-TTg yêu cầu nghiên cứu cơ chế tài chính, tín dụng xanh, hỗ trợ lãi suất và phát triển mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), nhằm không đặt toàn bộ gánh nặng tài chính lên doanh nghiệp sử dụng điện.
Ngày 16/9/2026, Bộ Công Thương ban hành Công văn 7404/BCT-ĐL, đôn đốc các bộ, ngành, địa phương đẩy mạnh lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ tại công sở, trường học, bệnh viện, phấn đấu hoàn thành mục tiêu trước 31/3/2027. Chiều 11/6/2026, Đoàn công tác Bộ Công Thương do Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long làm Trưởng đoàn đã làm việc với Bắc Ninh về triển khai các dự án nguồn và lưới điện trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Điều này cho thấy Bắc Ninh không đơn độc: trung ương đang tạo hành lang pháp lý mạnh cho chính sách điện tái tạo, còn địa phương chứng minh rằng nếu dám đi nhanh, dám lượng hóa và đối thoại với doanh nghiệp, điện mặt trời mái nhà có thể trở thành nền tảng hệ thống điện phân tán hiện đại, thay vì chỉ là phong trào ngắn hạn.
