“Rules and Rebellion”: Khi lịch sử âm nhạc trở thành câu hỏi về tự do
“Rules and Rebellion - Chuẩn mực và Bứt phá” là đêm hòa nhạc của dàn nhạc giao hưởng SSO, nơi khán giả được dẫn qua gần 300 năm âm nhạc cổ điển phương Tây để quan sát cách các nhà soạn nhạc vừa tuân thủ vừa phá vỡ những quy tắc, biến lịch sử âm nhạc thành một cuộc đối thoại sống động giữa kỷ luật và tự do sáng tạo.
Điểm đáng nói của chương trình không phải ở việc “trình diễn lại” các kiệt tác, mà ở cách SSO biến Nhà hát Hồ Gươm tối 23/10 thành phòng thí nghiệm thẩm mỹ, nơi chuẩn mực bị chất vấn ngay trên sân khấu. Thay vì đặt âm nhạc cổ điển lên bệ kính, đêm diễn kéo nó xuống gần người nghe, cho thấy nghệ thuật giao hưởng chưa bao giờ là bảo tàng bất động. Với bốn tác phẩm của George Frideric Händel, Johann Sebastian Bach và Louis Andriessen, chương trình buộc khán giả phải tự trả lời: điều gì làm nên giá trị – sự trung thành với khuôn mẫu hay dũng khí vượt rào?
Đáng chú ý, chương trình diễn ra lúc 20h00 ngày 23/10 tại Nhà hát Hồ Gươm, số 40-40A Hàng Bài, Hà Nội, với các hạng vé 500.000đ, 700.000đ, 1.000.000đ và 2.000.000đ, cho thấy một đêm nhạc cổ điển được định vị như một trải nghiệm nghệ thuật nghiêm túc nhưng vẫn mở cửa cho nhiều tầng lớp khán giả.
Baroque: Kỷ luật nghiêm ngặt nhưng không giết chết cảm hứng
Phần đầu chương trình là lời khẳng định rằng kỷ luật không đối lập với cảm xúc. Water Music – Suite No. 2 in D major, HWV 349 của Händel, viết năm 1717 cho chuyến du ngoạn trên sông Thames của Vua George I, mang đến không khí lễ hội hoàng gia Anh với kèn trumpet, horn và những điệu múa cung đình rực rỡ. Đây là âm nhạc cổ điển trong hình dung “kinh điển” nhất: trang trọng, chặt chẽ, nhưng không hề khô cứng.
Nếu Water Music là bữa tiệc trên sông, thì Orchestral Suite No. 2 in B minor, BWV 1067 của Bach là phòng khiêu vũ tinh xảo. Các điệu Rondeau, Sarabande, Bourrée, Polonaise, Menuet vốn là khuôn mẫu xã hội, nhưng dưới tay Bach, chúng trở thành những tiểu phẩm giàu biểu cảm, nơi tiếng sáo flute đan cài với bộ dây một cách tinh tế. Chương Badinerie với tiết tấu nhanh, chuỗi nốt liên tục đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện, chứng minh rằng tự do sáng tạo có thể nảy nở ngay trong những quy tắc nghiêm ngặt – một thông điệp mà SSO nhấn mạnh bằng lối diễn đầy năng lượng.
Ở đây, dàn nhạc giao hưởng không chỉ “trình diễn” Baroque; họ cho thấy vì sao những chuẩn mực ấy vẫn sống: vì chúng đủ vững để nâng đỡ cá tính, chứ không phải để bóp nghẹt nó.
Từ pháo hoa hoàng gia đến “kỷ luật nổi loạn” của thế kỷ XX
Trở lại với Händel, Music for the Royal Fireworks, HWV 351 – viết năm 1749 để mừng Hiệp ước Aix-la-Chapelle – đẩy không khí chương trình lên cao với âm thanh mạnh mẽ của kèn đồng, kèn gỗ và bộ gõ. Đây là âm nhạc của quyền lực, của lễ hội ngoài trời, nơi âm thanh phải đủ lớn để lấn át tiếng pháo hoa. SSO, dưới sự chỉ huy của Giám đốc âm nhạc Olivier Ochanine, dùng tác phẩm này như “đỉnh sóng” cuối cùng của thế giới Baroque trước khi ném khán giả vào vùng nước dữ của nhạc cổ điển hiện đại.
Workers Union của Louis Andriessen, ra đời năm 1975, là cú bẻ lái táo bạo. Ở đây, nhiều nền tảng của âm nhạc cổ điển bị tháo dỡ: bản nhạc không quy định nốt cụ thể, chỉ giữ lại nhịp điệu và hướng chuyển động giai điệu, còn cao độ được trao cho người biểu diễn. Nghe qua tưởng là tự do tuyệt đối, nhưng Andriessen lại đặt ra một kỷ luật mới: toàn bộ nghệ sĩ phải đồng bộ gần như tuyệt đối về nhịp, với mô hình tiết tấu lặp lại, trọng âm liên tục thay đổi và cường độ tăng dần.
Ở điểm này, SSO đưa ra một luận điểm mạnh: nổi loạn không phải là phá cho xong, mà là thay thế một hệ quy tắc bằng một hệ quy tắc khác, phù hợp với tinh thần thời đại nhạc cổ điển hiện đại.
Cuộc đối thoại giữa chuẩn mực và bứt phá: Vì sao vẫn là âm nhạc cổ điển?
Đặt kiệt tác Baroque cạnh một sáng tác táo bạo thế kỷ XX, SSO cố ý tạo ra cú sốc thẩm mỹ. Nhưng thay vì làm đứt gãy, chương trình dựng nên một cây cầu: nếu Händel và Bach tìm thấy tự do trong những quy tắc đã xác lập, thì Andriessen phá bỏ nhiều quy ước để xây dựng một hình thức kỷ luật mới. Cả hai phía đều là âm nhạc cổ điển, chỉ khác nhau ở cách hiểu về “trật tự”.
Theo mô tả của ban tổ chức, “đêm hòa nhạc cho thấy sức hấp dẫn của nghệ thuật giao hưởng không chỉ nằm ở những chuẩn mực đã tồn tại hàng thế kỷ, mà còn ở khả năng không ngừng đổi mới và vượt qua chính những giới hạn ấy”. Đây không phải khẩu hiệu; nó được chứng minh bằng trải nghiệm nghe: từ điệu múa cung đình đến dòng âm thanh dồn dập của Workers Union, khán giả cảm nhận rõ sự chuyển dịch của tư duy âm nhạc qua ba thế kỷ.
“Rules and Rebellion” vì thế là một tuyên bố: âm nhạc cổ điển chỉ chết khi nó ngừng đặt câu hỏi về chính mình. Bằng cách dựng nên cuộc đối thoại giữa chuẩn mực và nổi loạn, dàn nhạc giao hưởng SSO cho thấy truyền thống không phải bức tường, mà là bàn đạp để nghệ thuật tiếp tục bứt phá.
