Thành lập phường mới: bước đi nhỏ cho một tham vọng rất lớn
Việc Gia Lai lấy ý kiến người dân tại 5 xã để thành lập phường mới là một bước sắp xếp hành chính nhằm chuyển đổi các không gian nông thôn ven đô thành đơn vị quản lý đô thị, qua đó chuẩn hóa hạ tầng, dịch vụ công và cơ chế thu hút đầu tư trong bối cảnh tỉnh có diện tích rộng thứ hai cả nước và đang hướng tới phát triển đô thị đến năm 2050. Ngày 19 và 20/9, UBND tỉnh Gia Lai yêu cầu 5 xã Phù Mỹ, Tây Sơn, Tuy Phước, Chư Sê và An Nhơn Tây khẩn trương tổ chức lấy ý kiến toàn bộ hộ gia đình về đề án thành lập phường trong năm 2026. Đáng chú ý, tại xã Tuy Phước, hơn 99% hộ gia đình đã tán thành việc thành lập phường, cho thấy sự đồng thuận hiếm gặp đối với một bước chuyển đổi địa giới hành chính. Đây không chỉ là câu chuyện tăng số lượng phường, mà là tín hiệu cho thấy Gia Lai chọn con đường đô thị hóa có kịch bản, có lộ trình và có sự tham gia của người dân.
Theo lộ trình, năm 2026 là đợt đầu tiên trong chuỗi nâng cấp đơn vị hành chính cấp xã lên phường trên toàn tỉnh. Sau khi sáp nhập với Bình Định và tổ chức lại chính quyền địa phương 2 cấp, Gia Lai hiện có 135 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 110 xã và 25 phường, trên diện tích tự nhiên 21.576 km2 – rộng thứ hai cả nước chỉ sau Lâm Đồng. Con số này cho thấy nếu không tái cấu trúc hợp lý, bộ máy quản lý sẽ phải "vươn tay" trên một không gian quá rộng, khó bảo đảm hiệu quả điều hành. Thành lập phường mới vì thế nên được nhìn như công cụ thu hẹp khoảng cách giữa quản lý nhà nước và thực tế phát triển đô thị, hơn là một thủ tục hành chính thuần túy.
Quy hoạch đô thị Pleiku – Quy Nhơn: khung chiến lược cho Gia Lai đến 2050
Nếu thành lập phường là nước đi cụ thể ở cấp cơ sở, thì quy hoạch đô thị Pleiku – Quy Nhơn đến năm 2050 lại là khung chiến lược định hình tham vọng phát triển dài hạn của Gia Lai. Đô thị Quy Nhơn được lập quy hoạch trên phạm vi 19 đơn vị hành chính, diện tích khoảng 1.190,81 km2 với dân số hiện trạng năm 2025 khoảng 884.097 người; Pleiku gồm 13 đơn vị hành chính, diện tích khoảng 1.263 km2 và dân số khoảng 559.332 người. Quy Nhơn được định hướng trở thành trung tâm khoa học, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI) có tầm khu vực, quốc tế; đồng thời tạo động lực tăng trưởng mới dựa trên khoa học – công nghệ, kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao, logistics, dịch vụ chất lượng cao và chuyển đổi số. Đó là tầm nhìn cho một cực biển – khoa học của vùng.
Ở phía Tây, Pleiku được xác định là đô thị trung tâm của tỉnh, trung tâm cấp vùng Tây Nguyên, giữ vai trò cực tăng trưởng, hạt nhân lan tỏa và đầu mối liên kết biển – cao nguyên – cửa khẩu. Không gian đô thị được tổ chức theo mô hình đa cực, đa hành lang, lấy khu vực Pleiku hiện hữu làm hạt nhân; đồng thời hình thành các cực phát triển mới tại cửa ngõ, đầu mối giao thông và khu vực có tiềm năng. Định hướng kinh tế của Pleiku tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến sâu gắn với vùng nguyên liệu, thương mại – dịch vụ, logistics, du lịch, giáo dục – y tế, kinh tế số, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đáng nói hơn, cả hai đô thị được yêu cầu bảo vệ không gian xanh, hệ sinh thái tự nhiên và bản sắc văn hóa Jrai, Bahnar, cho thấy quy hoạch phát triển đô thị Gia Lai 2050 không đánh đổi môi trường và văn hóa lấy tăng trưởng bằng mọi giá.
Sắp xếp hành chính trên một tỉnh rộng thứ hai: bài toán quản trị và cạnh tranh vùng
Điểm đáng bàn nhất trong câu chuyện Gia Lai thành lập phường mới là bối cảnh: sau sáp nhập với Bình Định, tỉnh có diện tích 21.576 km2, đứng thứ hai cả nước. Với không gian rộng như vậy, sáp nhập hành chính Gia Lai không phải trò chơi "cộng – trừ" đơn vị, mà là chiến lược tái thiết quản trị để giữ tốc độ tăng trưởng và khả năng cạnh tranh vùng. Hiện tỉnh có 135 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 110 xã và 25 phường. Nếu giữ nguyên cấu trúc đến năm 2030, dự kiến Gia Lai sẽ có 41 phường và 94 xã. Đây là con số thể hiện một lựa chọn: thay vì phình to hệ thống xã, Gia Lai chuyển dần các khu vực đô thị hóa lên phường để bám sát mô hình quản lý đô thị, phù hợp với xu hướng quy hoạch đa trung tâm của Pleiku và Quy Nhơn.
Lộ trình đã được vạch khá rõ: sau 5 xã Phù Mỹ, Tây Sơn, Tuy Phước, Chư Sê và An Nhơn Tây trong năm 2026, đến 2028 tỉnh dự kiến tiếp tục xây dựng hồ sơ đề án thành lập phường đối với 8 xã An Lương, Cát Tiến, Đak Đoa, Đức Cơ, Ia Grai, Phù Cát, Tuy Phước Đông và Bình Khê; năm 2030 là 3 xã Đề Gi, Chư Prông và Bình Dương. Điều này cho thấy đô thị hóa được chia thành các "làn" theo thời gian, tránh sốc về hạ tầng và ngân sách. Tuy nhiên, để lộ trình không chỉ nằm trên giấy, việc sắp xếp phải đi cùng đánh giá kỹ về nguồn lực, tránh tình trạng phường mới ra đời nhưng vẫn mang dáng dấp một xã nông thôn, thiếu dịch vụ công và kết nối giao thông tương xứng.
Cơ hội đô thị hóa và thu hút đầu tư: phụ thuộc vào cách thực thi
Thành lập phường mới thường được kỳ vọng sẽ kéo theo cải thiện hạ tầng, dịch vụ đô thị và khả năng thu hút đầu tư. Trong bức tranh tổng thể quy hoạch đô thị Pleiku – Quy Nhơn, đất xây dựng đô thị và nông thôn tại mỗi khu vực quy hoạch được định hướng tăng lên khoảng 28.000 – 31.000 ha vào năm 2040 và 36.000 – 39.000 ha vào năm 2050. Con số này gợi mở một không gian lớn cho các khu công nghiệp, logistics, dịch vụ và nhà ở đô thị. Song cơ hội chỉ biến thành lợi ích thực khi quá trình lập phường gắn chặt với hoàn thiện quy hoạch chi tiết, chuẩn hóa tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và minh bạch hóa thủ tục đầu tư. UBND tỉnh đã giao Sở Xây dựng tổ chức triển khai nhiệm vụ quy hoạch đối với hai đô thị Quy Nhơn và Pleiku, bảo đảm đúng quy định hiện hành – nhưng quy định cần được vận dụng linh hoạt để không cản trở sáng kiến địa phương.
Một điểm sáng là cơ chế lấy ý kiến tại cơ sở được thiết kế khá chặt chẽ: người dân được tham gia bằng phiếu hộ gia đình, nội dung được công khai để nghiên cứu, tham gia; quá trình kiểm phiếu có sự chứng kiến của đại diện ít nhất 2 hộ gia đình có uy tín. Những xã trong giai đoạn 2027–2028 và 2029–2030 được yêu cầu chủ động rà soát điều kiện, tiêu chuẩn, huy động và lồng ghép nguồn lực đầu tư kết cấu hạ tầng, hoàn thiện quy hoạch và bổ sung tiêu chuẩn còn thiếu. Điều đó cho thấy tỉnh đã nhìn vấn đề không chỉ là "chuyển tên gọi" từ xã sang phường, mà là nâng cấp thực chất. Tuy vậy, thách thức còn nằm ở chỗ địa phương có đủ năng lực chuẩn bị dự án, tạo nguồn lực và phối hợp liên ngành hay không – nếu yếu, đô thị mới sẽ khó thành điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư công nghiệp và dịch vụ.
Kết luận: Gia Lai đang thử sức với mô hình tỉnh rộng, đô thị thông minh
Nhìn tổng thể, Gia Lai thành lập phường mới trong bối cảnh quy hoạch đô thị Pleiku – Quy Nhơn đến năm 2050 là bước thử quan trọng cho mô hình "tỉnh rộng, đô thị thông minh". Một mặt, sáp nhập hành chính tạo ra thách thức về quản trị trên một không gian 21.576 km2; mặt khác, cơ hội mở ra khi tỉnh sở hữu cả cực biển Quy Nhơn và cực cao nguyên Pleiku với định hướng rõ ràng về khoa học – công nghệ, kinh tế biển, nông nghiệp công nghệ cao, logistics và du lịch. Thành lập 5 phường mới chỉ là khởi đầu cho chuỗi nâng cấp đơn vị hành chính tới 2030, nhưng nó cho thấy Gia Lai chọn tiếp cận đô thị hóa thông qua quy hoạch dài hạn và đồng thuận xã hội, chứ không chạy theo phong trào.
Trong ngắn hạn, phép thử sẽ nằm ở việc các phường mới được hình thành có thực sự thay đổi chất lượng sống, dịch vụ công và không gian phát triển của người dân hay không. Trong dài hạn, kết quả sẽ được đo bằng khả năng Gia Lai biến quy hoạch Pleiku – Quy Nhơn thành mạng lưới đô thị đạt chuẩn loại II, gắn kết được biển – cao nguyên – cửa khẩu, đồng thời giữ được không gian xanh và bản sắc văn hóa địa phương. Nếu làm được, câu chuyện sáp nhập hành chính Gia Lai sẽ trở thành một ví dụ đáng chú ý về cách một tỉnh rộng thứ hai cả nước sử dụng tái cấu trúc đơn vị hành chính để phục vụ cạnh tranh vùng, thay vì chỉ để ghi thêm vài dòng trong niên giám thống kê.
