Từ giống nếp bản địa mai một đến câu chuyện sống còn
Lúa nếp tan Lương là giống bản địa Sơn La gắn bó lâu đời với đồng bào vùng Sông Mã, nổi bật với hạt gạo bầu, màu trắng đục, khi nấu cho độ dẻo mềm đặc trưng, được dùng trong bữa ăn hằng ngày và chế biến nhiều món truyền thống, nhưng hiện đang chịu sức ép lớn từ các giống cải tiến và nguy cơ mất dần nguồn gen quý.
Nếu chỉ nhìn ở góc độ năng suất ngắn hạn, nhiều người sẽ cho rằng việc thay thế lúa nếp tan Lương bằng giống mới là điều tự nhiên. Thế nhưng, quá trình người dân tự lưu giữ giống qua nhiều năm đã khiến lúa bị lẫn tạp, phân ly, giảm độ đồng đều và năng suất. Khi các giống cải tiến tràn vào, giống bản địa Sơn La này đứng trước nguy cơ bị đẩy ra khỏi ruộng, kéo theo sự biến mất của cả một di sản ẩm thực và văn hóa. Vấn đề không chỉ là câu chuyện của một giống lúa, mà là câu hỏi: chúng ta chấp nhận đánh đổi bản sắc nông nghiệp truyền thống để lấy lợi ngắn hạn đến đâu?
Phục tráng giống lúa: khoa học trở lại với ruộng nương
Thay vì để lúa nếp tan Lương trôi theo vòng xoáy mai một, tỉnh đã chọn cách đưa khoa học xuống đồng. Từ năm 2020, Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Sông Mã được giao thực hiện đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống lúa nếp tan Lương tại xã Nậm Mằn, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La”. Theo đó, 1.500 cá thể ban đầu được thu thập tại Nậm Mằn, sau đó chọn lọc liên tục qua các vụ mùa từ 2020 đến 2023 để phục tráng giống.
Quy trình phục tráng giống lúa ở đây không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn mang tính lựa chọn giá trị: giữ nguyên hình thái, đặc tính nông sinh học của giống bản địa, đồng thời nâng độ thuần và tính ổn định. Kết quả, 30 dòng giống gốc có độ thuần cao được xác định, tạo ra 400 hạt giống siêu nguyên chủng và 1.020 kg hạt lúa nguyên chủng phục vụ nhân giống trên diện rộng. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Từ một nguồn gen có nguy cơ suy giảm độ thuần, khoa học và công nghệ đã giúp nếp tan Lương được phục tráng, tạo nguồn giống chất lượng và chuẩn hóa một phần quy trình sản xuất”.
Xây dựng quy trình canh tác bền vững thay vì chỉ đuổi theo năng suất
Điểm đáng chú ý của câu chuyện lúa nếp tan Lương là phục tráng giống lúa chỉ là bước khởi đầu; mục tiêu sâu xa hơn là canh tác bền vững trên vùng cao. Song song với chọn lọc, các thí nghiệm về tuổi mạ, mật độ cấy, phân bón và kỹ thuật chăm sóc được thực hiện để xây dựng quy trình canh tác phù hợp điều kiện địa phương. Người dân được hướng dẫn từ làm đất, gieo mạ, cấy theo hàng, số dảnh phù hợp đến bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng.
Kết quả không chỉ dừng ở lý thuyết. Giống sau phục tráng cho độ đồng đều cao hơn, cây cứng hơn, ít sâu bệnh và vẫn giữ chất lượng gạo đặc trưng. Vụ mùa 2023, mô hình trình diễn 2 ha tại Huổi Một và Chiềng Sơ cho năng suất 56,61 tạ/ha ở Chiềng Sơ (cao hơn đối chứng 13,91 tạ/ha) và 55,02 tạ/ha ở Huổi Một (cao hơn đối chứng 12,43 tạ/ha). Hiệu quả kinh tế tăng 22,6–22,81% so với trước. Nói cách khác, canh tác bền vững với giống bản địa không hề đồng nghĩa với hy sinh năng suất; ngược lại, đây là cách nâng hiệu quả một cách ổn định và lâu dài.
Vùng nguyên liệu, chuỗi liên kết và câu chuyện OCOP
Một giống lúa dù được phục tráng tốt đến đâu cũng có thể quay lại vòng luẩn quẩn mai một nếu thiếu vùng nguyên liệu và chuỗi liên kết. Đề tài đã tạo ra lượng giống siêu nguyên chủng và nguyên chủng đủ lớn để nhân rộng sản xuất, giúp nông dân chủ động giống thay vì tiếp tục dùng nguồn giống đã lẫn tạp. Vụ mùa 2023, mô hình trình diễn trên 2 ha vừa là phép thử năng suất, vừa là bước khởi đầu xây dựng vùng nguyên liệu tập trung cho lúa nếp tan Lương.
Điểm nhấn là gạo nếp tan Lương của HTX Toàn Phát được đánh giá đạt 3 sao trong chương trình OCOP cấp huyện, biến giống lúa được bảo tồn trên đồng ruộng thành sản phẩm có bao bì, chủ thể sản xuất và định hướng thị trường rõ ràng. Sau giai đoạn nghiên cứu, mô hình phục tráng tiếp tục được triển khai ở bản Chả Huổi với định hướng nhân rộng ra 8 bản. Địa phương định hướng duy trì chất lượng sản phẩm đã có thương hiệu, tăng kết nối giao thương, quảng bá trên nền tảng số và phát triển vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất. Đây là bước chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động gắn bảo tồn với phát triển kinh tế miền núi.
Giữ di sản nông nghiệp truyền thống trong thời cạnh tranh giống mới
Lúa nếp tan Lương không chỉ là cây lúa; đó là phần ký ức tập thể của nhiều thế hệ đồng bào vùng Sông Mã, gắn với món bánh, cốm, mâm cơm ngày thường và ngày lễ. Khi giống bản địa Sơn La này bị lẫn tạp, suy giảm độ thuần rồi dần bị thay thế bằng giống cải tiến, những giá trị tinh thần ấy cũng đứng trước nguy cơ phai nhạt. Bảo tồn nông nghiệp truyền thống, vì thế, không nên bị xem là hoài niệm, mà là chiến lược gắn chặt khoa học, kinh tế và văn hóa.
Việc nếp tan Lương được phục tráng, chuẩn hóa một phần quy trình sản xuất và tiếp tục duy trì trong hệ thống OCOP đến năm 2026 cho thấy giá trị của đề tài đã đi ra khỏi phạm vi nghiên cứu. Câu chuyện này gửi một thông điệp rõ ràng: nếu được đầu tư bài bản về phục tráng giống lúa, quy trình canh tác bền vững và liên kết thị trường, các giống bản địa không chỉ sống sót trước áp lực giống cải tiến, mà còn có thể trở thành trụ cột của những chuỗi giá trị nông nghiệp mới. Bài toán còn lại là liệu các địa phương có dám coi bảo tồn giống bản địa là một lựa chọn phát triển dài hạn, thay vì phương án phụ kém ưu tiên.
