Tiểu thương già bán ăn: không chỉ là mưu sinh, mà là ký ức tập thể
Tiểu thương già bán ăn là những người cao tuổi vẫn trực tiếp tự đi chợ, nấu nướng và bán các món ăn bình dân trên vỉa hè, hẻm phố, dù sức khỏe đã suy giảm, nhằm vừa mưu sinh vừa duy trì thói quen lao động và gìn giữ hương vị ẩm thực đường phố gắn với ký ức nhiều thế hệ thực khách. Họ không xuất hiện trong các chiến dịch quảng cáo hoành tráng, nhưng lại hiện diện bền bỉ trong đời sống đô thị bằng những bữa cơm, chiếc bánh mì bình dân. Nhìn vào hành trình của cụ bà Đỗ Thị Hương – chủ quán cơm đếm Hà Nội ở số 40 Hòe Nhai, và cụ Nguyễn Thị Đoan – cụ bà 90 tuổi lên phố bán từng chiếc bánh mì mỗi ngày, người ta thấy rõ: ẩm thực đường phố 40 năm không được giữ gìn bằng chiến lược kinh doanh, mà bằng đôi chân đau, đôi tay gầy và một ý chí không chịu ngừng làm việc.
Quán cơm đếm Hà Nội: 1m² vỉa hè nuôi ký ức gần 40 năm
Giữa phố Hòe Nhai sầm uất, nơi người ta nhớ tới những hàng bít tết, lại tồn tại một quán cơm đếm Hà Nội nhỏ hơn 1m², với vài bộ bàn ghế nhựa dưới chiếc ô. Chủ quán là bà Đỗ Thị Hương, 82 tuổi, vẫn tự đi chợ, nấu cơm và bày bán từ khoảng 10h30 đến 14h mỗi ngày. Nhiều người ở tuổi này chọn nghỉ ngơi, còn bà vẫn thoăn thoắt gắp thức ăn, nhẩm tính tiền cho khách, coi công việc là niềm vui hơn là nghĩa vụ. Thực đơn gần 40 năm chỉ quanh quẩn khoảng 15 món dân dã: cá kho, thịt kho tàu, trứng rán, rau muống xào tỏi, dưa muối, lạc rang, tép khô… được chia thành từng phần nhỏ 2.000–5.000 đồng. Cơm trắng, cá kho săn chắc, nước kho nâu óng, bát canh sấu miễn phí tạo nên thứ “cơm nhà” mà thực khách tìm lại để chống chọi với nhịp sống nhanh. Đây là quán dành cho sinh viên, người lao động, người sống quanh phố cần bữa trưa chắc bụng mà không tốn kém.
Giữ giá bình dân trong cơn bão chi phí: lựa chọn mang tính đạo đức
Điều đáng nói là quán cơm đếm này vẫn giữ được mức giá bình dân trong khi chi phí nguyên liệu tăng đều. Một tô cơm đầy đặn cả rau lẫn món mặn chỉ khoảng 18.000–25.000 đồng, người ăn khỏe hơn thì 30.000–35.000 đồng cũng đủ no. Mỗi phần thức ăn mặn 5.000 đồng, các món phụ như lạc rang, dưa muối, tép moi chỉ 2.000–3.000 đồng. Bà Hương thừa nhận trứng và các nguyên liệu khác đã tăng giá, nhưng bà “không muốn tăng giá quá nhiều vì sợ mất khách”. Đây không phải suy nghĩ của một chủ quán tối đa hóa lợi nhuận, mà là của một người coi việc nấu cơm là trách nhiệm với cộng đồng quanh mình. Thậm chí, người chỉ có 2.000 đồng vẫn được ăn một bữa cơm như bình thường. Đằng sau sự bình dân là một lịch trình không hề nhàn nhã: sáng đi chợ, về nấu, bày bán, dọn dẹp – toàn bộ được gánh bởi một phụ nữ 82 tuổi.
Cụ bà 90 tuổi bán bánh mì bình dân: tự do hay sự cô đơn được che giấu?
Ở một thái cực khác của ẩm thực đường phố là cụ Nguyễn Thị Đoan, 90 tuổi, mỗi sáng 6 giờ rời căn nhà nhỏ ở thôn Tự Khoát, bắt xe buýt lên phố bán từng chiếc bánh mì bình dân. Cụ thường đi hơn 14km để lấy bánh mì, rồi lại len qua các khu đông người như Linh Đàm, Đại Từ để tìm chỗ dừng chân. Thu nhập từ những chiếc bánh mì không nhiều, ngày may mắn có thể được khoảng 100 nghìn đồng, ngày ế chỉ vài chục nghìn. Ở tuổi 90, chân cụ đau, đi lại chậm, mỗi chuyến xe buýt là một thử thách thể lực. Nhưng cụ vẫn rong ruổi vì sống một mình, con đã mất, cháu ở xa, phải tự kiếm tiền trang trải cuộc sống. Câu chuyện mưu sinh của cụ không phải ảnh đẹp về “người già năng động”, mà là tấm gương phản chiếu một hệ thống an sinh còn nhiều khoảng trống: khi người phụ nữ gần trăm tuổi phải ra đường mỗi ngày để bán vài chục chiếc bánh mì.
Khách quen và trách nhiệm của chúng ta với những người giữ hồn phố
Dù cơ sở vật chất đơn sơ, những tiểu thương già bán ăn này lại có lượng khách quen đáng kể. Quán cơm đếm của bà Hương phục vụ chủ yếu sinh viên, người lao động và người sống quanh khu vực Hòe Nhai. Có người ăn cơm ở đây từ khi còn nhỏ, sau lớn lên, lập gia đình vẫn quay lại; có người đi làm ngang phố nhiều năm mà vẫn nhớ miếng cá kho, trứng rán, bát cơm nóng. Nhiều bạn trẻ tìm tới vì nhớ vị cơm nhà. Trong khi đó, cụ Đoan thì gắn với những khu phố nơi người ta quen nhìn bóng dáng một bà cụ chậm rãi đẩy xe bánh mì bình dân, đổi lại vài chục nghìn mỗi ngày. Cả hai không chỉ đang nuôi sống mình mà còn nuôi một thứ tình cảm lặng lẽ trong lòng khách: sự tôn trọng với lao động, với ẩm thực đường phố 40 năm chưa đứt mạch. Câu hỏi đặt ra là chúng ta có thể làm gì ngoài việc mua thêm một bát cơm, một chiếc bánh mì – từ việc nhìn họ như chủ thể văn hóa, đến thúc đẩy chính sách hỗ trợ người cao tuổi lao động tự do. Nếu chỉ dừng ở sự xúc động nhất thời, chúng ta đang để những người giữ hồn phố tiếp tục gồng mình một cách đơn độc.
