Tái định cư tại chỗ phải là một phần của quy hoạch
Tái định cư tại chỗ là phương án bố trí nơi ở mới ngay trong địa bàn sinh sống của người dân bị ảnh hưởng bởi dự án, nhằm hạn chế gián đoạn công việc, học tập và các mối liên kết cộng đồng. Với Vĩnh Hưng, đây không nên chỉ là lời hứa về địa điểm nhà mới, mà phải là cam kết giữ cho đời sống thường nhật không bị đứt gãy.
Kế hoạch cải tạo, chỉnh trang và tái thiết Vĩnh Hưng có quy mô khoảng 447 ha: 206,1 ha dự kiến tái thiết và 240,9 ha dự kiến cải tạo, chỉnh trang. Khoảng 7.250 hộ, tương đương gần 20.000 người trong tổng số gần 80.000 cư dân, dự kiến chịu ảnh hưởng. Quy mô ấy phản ánh cả nhu cầu cấp thiết lẫn rủi ro xáo trộn lớn nếu việc di dời đi trước sự chuẩn bị về nhà ở, giao thông và dịch vụ.
Ngày 12/10, chính quyền niêm yết dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 tại 20 điểm để lấy ý kiến cộng đồng. Việc công khai là bước cần thiết; chất lượng lắng nghe và cách xử lý góp ý mới quyết định người dân có thể tin vào phương án hay không.
Giữ địa bàn là giữ những mắt xích của sinh kế
Chuyển đến một căn hộ mới không đồng nghĩa cuộc sống đã ổn định. Với nhiều gia đình, nơi ở hiện tại gắn với khách quen, việc làm gần nhà, trường học của con và sự hỗ trợ hằng ngày từ hàng xóm. Nếu phải chuyển xa, những chi phí thời gian và mất mát mạng lưới này có thể làm suy yếu sinh kế người dân, dù chất lượng căn nhà được cải thiện.
Phó chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng Ngô Mạnh Cường cho biết chủ trương là bố trí nhà tái định cư trên địa bàn cho người dân có nhu cầu; quỹ nhà cần được chuẩn bị trước khi giải phóng mặt bằng để người dân sớm ổn định cuộc sống và sinh kế. Phương án đề xuất dành khoảng 14,39 ha cho tái định cư và nhà ở xã hội, đồng thời dự kiến bố trí khoảng 7.250 hộ ngay tại phường.
Điểm đáng chú ý là khối đế các tổ hợp nhà ở được định hướng làm không gian thương mại cộng đồng linh hoạt; hộ từng kinh doanh ở mặt tiền cũ được ưu tiên thuê hoặc sở hữu không gian với chi phí ưu đãi. Đây là cách nối nơi ở mới với nguồn thu nhập cũ, nhưng hiệu quả còn tùy vào vị trí, khả năng tiếp cận và điều kiện sử dụng thực tế.
Nhà mới phải đi cùng hạ tầng và thông tin rõ ràng
Vĩnh Hưng cần được chỉnh trang vì hạ tầng xuống cấp, đường ngõ chật hẹp, giao thông quá tải và tình trạng ngập úng gây trở ngại cho đời sống. Mở rộng đường, cải thiện thoát nước, bổ sung không gian công cộng và nâng chất lượng môi trường là những mục tiêu chính đáng. Nhưng nếu các tiện ích ấy chưa sẵn sàng khi người dân chuyển về, tái định cư tại chỗ sẽ chỉ giữ được địa chỉ, chứ chưa chắc giữ được chất lượng sống.
Các chuyên gia nhấn mạnh nhà tái định cư cần có chất lượng và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ; thông tin về vị trí, diện tích, chất lượng xây dựng, tiến độ và thời điểm bàn giao phải được công khai. Nhà ở, giao thông, trường học, cơ sở y tế và không gian công cộng cần được tính đồng bộ, thay vì xem căn hộ là hạng mục duy nhất phải hoàn thành.
Đây là phép thử của quy hoạch đô thị: lợi ích từ hạ tầng mới phải đến được với người bị ảnh hưởng trước mắt, không chỉ được hứa hẹn như giá trị tương lai. Khi tiến độ công trình công cộng và nhà ở không khớp nhau, người dân sẽ phải gánh phần gián đoạn.
Quyền lợi chỉ được bảo vệ khi người dân có thể kiểm chứng
Tái định cư tại chỗ là hướng đi có sức thuyết phục, nhưng không tự bảo đảm công bằng. Người dân cần biết rõ điều kiện được bố trí nhà, phương án bồi thường, tiêu chí xác định diện tích và cách giải quyết tài sản đặc thù. Chính quyền và chủ đầu tư cũng cần công khai trách nhiệm, mốc thực hiện và đầu mối tiếp nhận khiếu nại, để cam kết có thể được đối chiếu.
Người dân nên chủ động tham gia góp ý dự thảo, tìm hiểu chính sách và kê khai, kiểm đếm tài sản đầy đủ, trung thực, chính xác; nếu chưa rõ quyền lợi, có thể đề nghị tư vấn pháp lý. Chính quyền cho biết cán bộ có thể trao đổi, giải đáp cả vào buổi tối với người dân cần xem quy hoạch sau giờ làm việc. Cơ chế tiếp xúc như vậy chỉ hữu ích nếu câu hỏi được trả lời cụ thể và ý kiến được ghi nhận, phản hồi.
Kết luận, thước đo thành công của tái thiết Vĩnh Hưng không chỉ là đường rộng hơn hay những tòa nhà mới, mà là người dân có thể tiếp tục làm ăn, học tập và duy trì cộng đồng trong điều kiện sống tốt hơn. Tái định cư tại chỗ chỉ hoàn thành mục tiêu khi quyền lợi, tiến độ và sinh kế được bảo đảm bằng phương án minh bạch, có thể kiểm chứng.
