Sàng lọc toàn dân là gì và vì sao đây là bước ngoặt
Sàng lọc toàn dân là chương trình tổ chức khám sức khỏe miễn phí hoặc khám định kỳ cho toàn bộ người dân trong một địa bàn, nhằm phát hiện bệnh sớm, quản lý sức khỏe theo vòng đời và giảm gánh nặng chăm sóc sức khỏe cộng đồng về lâu dài.
Điểm đáng chú ý là nhiều địa phương không còn coi khám bệnh là dịch vụ chỉ dành cho người ốm, mà là quyền và nghĩa vụ của mọi công dân. Phú Thọ đã khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho hơn 3 triệu người trong 9 tháng, đạt tỷ lệ bao phủ 75,03% dân số thực tế. Đây không chỉ là con số ấn tượng, mà là tín hiệu cho thấy mô hình sàng lọc toàn dân đang chuyển dịch trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh. Nếu duy trì được nhịp độ này, chi phí điều trị các bệnh mạn tính, biến chứng nặng sẽ giảm rõ rệt, trong khi chất lượng sống của người dân tăng lên.
Phú Thọ: Từ con số 3 triệu đến tham vọng quản lý sức khỏe điện tử
Phú Thọ đang nổi lên như một ví dụ điển hình về cách tổ chức khám sức khỏe miễn phí gắn với chuyển đổi số y tế. Trong 9 tháng, tỉnh đã khám cho hơn 3 triệu người, bao gồm gần 2,5 triệu người trên 18 tuổi, hơn 323.000 trẻ từ 6–18 tuổi và hơn 201.300 trẻ dưới 6 tuổi, đạt tỷ lệ bao phủ 75,03%. Đây là một trong những phát biểu có thể trích dẫn: “9 tháng năm 2026, toàn tỉnh Phú Thọ đã có hơn 3 triệu người được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí, đạt tỷ lệ bao phủ 75,03%.”
Đi xa hơn, tỉnh không dừng ở việc khám một lần rồi thôi. Dữ liệu cho thấy đã có 1.532.542 trên 3.960.052 sổ sức khỏe điện tử được tích hợp vào hệ thống định danh VNeID, tương đương 38,3%. Khi khám sàng lọc toàn dân gắn với hồ sơ điện tử, mỗi lần đo huyết áp, siêu âm, xét nghiệm đều trở thành một mảnh ghép trong bức tranh sức khỏe trọn đời. Nhờ đó, việc phát hiện bệnh sớm không còn phụ thuộc vào trí nhớ của người bệnh hay sổ giấy dễ thất lạc, mà dựa trên dữ liệu liên tục, giúp bác sĩ theo dõi và can thiệp kịp thời.
Thái Nguyên: Dẫn đầu dữ liệu nhưng vẫn “mắc kẹt” 457.000 người chưa khám
Nếu Phú Thọ cho thấy bức tranh mở rộng bao phủ, thì Thái Nguyên lại phơi bày những thách thức khi tiến tới mục tiêu 100% dân số được khám. Đến hết tháng 9, tỉnh đã khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho 1.260.725 người, tương đương 73,37% dân số thực tế. Tuy nhiên, vẫn còn 457.633 người thuộc diện phải khám, phần lớn là người từ 18 tuổi trở lên. Điều này cho thấy khoảng trống lớn nằm ở nhóm lao động – những người bận rộn, di chuyển nhiều, nhưng lại là lực lượng dễ bỏ lỡ cơ hội phát hiện bệnh sớm.
Ngay tại cấp xã, câu chuyện ở Kha Sơn cho thấy khó khăn rất cụ thể: xã đã khám cho 32.596 trên 40.685 người, đạt 80,1%, toàn bộ trẻ từ 0 đến dưới 18 tuổi đã được khám, nhưng vẫn còn 8.089 người từ 18 tuổi trở lên chưa tham gia. Một bộ phận người dân chủ quan, nghĩ mình khỏe nên không cần khám định kỳ; số khác đi làm xa, khó sắp xếp thời gian. Khi người dân như chị Nguyễn Thị Sang phải chờ lịch khám phù hợp, rõ ràng mô hình sàng lọc toàn dân sẽ không thể thành công nếu vẫn tổ chức chủ yếu trong giờ hành chính tại trạm y tế.
Khám miễn phí không chỉ là phúc lợi mà là chiến lược giảm gánh nặng y tế
Điểm cốt lõi của khám sức khỏe miễn phí và sàng lọc toàn dân không phải là một “chiến dịch phong trào”, mà là chiến lược dài hạn để giảm gánh nặng y tế cộng đồng. Khi người dân được khám định kỳ, họ có điều kiện đánh giá tình trạng sức khỏe, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, được tư vấn, theo dõi và điều trị kịp thời, hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển nặng. Nói cách khác, mỗi ca tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh phổi tắc nghẽn được phát hiện sớm là một ca nhập viện, một ca cấp cứu, thậm chí một ca tử vong được ngăn chặn trong tương lai.
Không phải ngẫu nhiên mà các chương trình này được triển khai theo Nghị quyết số 72-NQ/TW và Chỉ thị số 17/CT-TTg về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Mục tiêu là chuyển trọng tâm từ khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, hướng tới chăm sóc sức khỏe toàn diện, công bằng và bền vững. Khi ngân sách y tế luôn có hạn, đầu tư cho sàng lọc toàn dân là cách thông minh để “chi ít, lợi nhiều”: giảm chi phí điều trị muộn, giảm tải bệnh viện, đồng thời nâng cao năng suất lao động xã hội.
Lấp khoảng trống vùng nông thôn: Không thể chỉ trông vào trạm y tế
Dù các con số bao phủ nghe rất ấn tượng, những người chưa được khám lại thường sống ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa – nơi dịch vụ y tế vốn đã thiếu thốn. Thực tế tại Kha Sơn cho thấy chính quyền phải “rà từng hộ, lập danh sách người chưa khám, bố trí lịch theo từng xóm, thông báo trước, vận động trực tiếp, gọi điện, nhắn tin và đến từng hộ gia đình” để lôi kéo người dân tham gia. Đây là cách làm đúng, nhưng nếu chỉ dựa vào nỗ lực của trạm y tế xã, tiến độ sẽ rất chậm và dễ kiệt sức nhân lực.
Các giải pháp được ngành y tế Thái Nguyên đề xuất – như phân nhóm đối tượng, tổ chức khám ngoài giờ hoặc cuối tuần cho người dễ tiếp cận, còn người cao tuổi, người khuyết tật thì có phương thức phù hợp hơn – cần được nhân rộng. Song song, phải củng cố y tế cơ sở, ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và chính sách hỗ trợ nhân lực ở vùng khó khăn. Nếu không có thêm lực lượng, kể cả phương án đưa sinh viên y khoa năm cuối về hỗ trợ trạm y tế, thì mục tiêu 100% dân số được khám trong năm 2026 sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Kết luận: Từ chiến dịch sang hệ thống phòng bệnh bền vững
Nhìn từ Phú Thọ và Thái Nguyên, có thể thấy mô hình sàng lọc toàn dân đã bước qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành một trụ cột của chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Một bên cho thấy khả năng mở rộng bao phủ và gắn với sổ sức khỏe điện tử; bên kia phơi bày những nút thắt về nguồn lực, tổ chức và tiếp cận nhóm dân số “khó với tới”. Cả hai đều chứng minh rằng khám sức khỏe miễn phí không phải là “quà tặng” nhất thời, mà là nền tảng để quản lý sức khỏe theo vòng đời, phát hiện bệnh sớm và giảm gánh nặng y tế.
Tuy nhiên, để mục tiêu 100% người dân được khám ít nhất một lần trong năm trở thành hiện thực, các tỉnh phải đi xa hơn những đợt cao điểm ngắn hạn. Cần khung tài chính rõ ràng giữa ngân sách nhà nước, bảo hiểm y tế và các nguồn hợp pháp khác; cần hệ thống dữ liệu sức khỏe điện tử được cập nhật nhanh, tránh khám trùng; và quan trọng nhất, cần tổ chức dịch vụ linh hoạt, bám sát đời sống người lao động. Khi đó, sàng lọc toàn dân mới thực sự là “lá chắn” phòng bệnh cho cả cộng đồng, chứ không chỉ là một con số đẹp trong báo cáo.
