Khoảng cách kỹ năng không thể khắc phục bằng thêm thời gian học
Đào tạo nhân lực là quá trình trang bị kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành và năng lực thích ứng để người học đáp ứng công việc cụ thể, thay vì chỉ tích lũy bằng cấp trong nhà trường. Khoảng cách hiện nay nằm ở chỗ nhu cầu doanh nghiệp thay đổi nhanh hơn nội dung và cách tổ chức đào tạo. Ngày 31/10, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Ngày hội việc làm VNU JobFair 2026 tại Hà Nội, kết nối gần 60 doanh nghiệp trong và ngoài nước với khoảng 6.000 sinh viên. Sự kiện không chỉ là nơi tuyển dụng, mà còn phơi bày câu hỏi quan trọng: liệu sinh viên có thể bắt tay vào việc khi rời giảng đường? Chuyển đổi số, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang tạo nghề mới, đồng thời đổi yêu cầu của nhiều nghề hiện có. Vì vậy, chương trình học cập nhật chậm sẽ khiến người học bước vào thị trường với kiến thức có thể đúng, nhưng chưa đủ dùng.
Thời gian học dài hơn không tự động đồng nghĩa với mức độ sẵn sàng cao hơn. Khảo sát 1.578 sinh viên của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội ghi nhận chỉ số sẵn sàng tham gia thị trường lao động đạt 47,2/100 điểm. Điểm số này cho thấy vấn đề không chỉ là thiếu kiến thức, mà còn là thiếu cơ hội vận dụng, sản phẩm chứng minh năng lực và khả năng tự học công cụ mới. Nếu nhà trường vẫn đánh giá chủ yếu bằng bài thi ghi nhớ, sinh viên khó hình thành những kỹ năng tuyển dụng mà nơi làm việc đòi hỏi: giải quyết vấn đề, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, phối hợp với người khác và tiếp tục học sau khi tốt nghiệp. Cải cách vì thế phải chuyển từ hỏi người học đã học gì sang kiểm chứng họ có thể làm được gì.
AI đòi hỏi kỹ năng được thể hiện qua công việc
AI không khiến kiến thức chuyên môn trở nên thừa; nó khiến khả năng kết hợp chuyên môn với công nghệ và phán đoán của con người trở nên quan trọng hơn. Người học cần biết chọn công cụ phù hợp, kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm với cách sử dụng, thay vì chỉ làm quen với một vài ứng dụng. Nhưng mức độ sẵn sàng còn hạn chế: 36,6% người được khảo sát chỉ thỉnh thoảng dùng hoặc chưa từng dùng công cụ AI. Khả năng tự học công cụ và kiến thức mới đạt 45,7 điểm. Những con số này đáng lưu tâm vì công nghệ trong công việc sẽ tiếp tục đổi khác; kỹ năng hôm nay không thể là bộ công cụ cố định cho cả sự nghiệp. Trường học cần đưa AI vào bài tập gắn với chuyên ngành, yêu cầu sinh viên giải thích quy trình và kiểm chứng đầu ra. Doanh nghiệp cũng cần mô tả rõ kỹ năng cần có, thay vì tuyển theo những yêu cầu chung chung.
Học phần thực hành chỉ có giá trị khi mô phỏng được những vấn đề người lao động gặp ngoài nơi làm việc. Doanh nghiệp nên chia sẻ nhu cầu tuyển dụng, góp ý chương trình, tổ chức thực tập có hướng dẫn và cùng đánh giá sản phẩm; nhà trường cần dành thêm thời lượng cho dự án và tình huống thật. Đây không phải việc chuyển toàn bộ trách nhiệm đào tạo sang doanh nghiệp: trường vẫn phải xây nền kiến thức và năng lực tư duy, còn doanh nghiệp giúp người học hiểu cách áp dụng chúng trong quy trình cụ thể. Khuyến nghị dành cho sinh viên cũng cần đi vào hành động: xây dựng hồ sơ số, luyện tiếng Anh chuyên ngành, dùng AI trong học tập và công việc, đồng thời chuẩn bị phỏng vấn và tìm việc. Theo dõi chỉ số sẵn sàng lao động sáu tháng một lần có thể giúp nhà trường nhận ra liệu thay đổi chương trình có cải thiện được năng lực thực tế hay không.
Nhân lực bán dẫn cần dự án thật và lộ trình chuyên sâu
Đào tạo nhân lực bán dẫn cho thấy rõ hơn giới hạn của việc chỉ truyền đạt lý thuyết. Lĩnh vực này cần kiến thức chuyên môn đủ rộng, nhưng người học còn phải có kinh nghiệm thực tế qua nghiên cứu và dự án cụ thể. Trong khi ngành công nghiệp trong nước đang phát triển và số doanh nghiệp còn hạn chế, khả năng doanh nghiệp hỗ trợ toàn bộ quá trình đào tạo chưa thể đáp ứng nhu cầu. Vì vậy, các trường không thể chờ sinh viên được tuyển rồi mới tích lũy kinh nghiệm. Cần tạo cơ hội để người học tham gia dự án thiết kế vi mạch, đưa thiết kế đi chế tạo chip và được công nhận tín chỉ cho phần học tập tại doanh nghiệp. Những bài toán thực tế do trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng đặt ra sẽ giúp sinh viên hiểu tiêu chuẩn công việc trước khi tốt nghiệp, đồng thời giúp chương trình học bớt xa rời ngành.
Một lộ trình tốt cũng phải phân biệt vị trí đầu vào với công việc đòi hỏi chuyên môn sâu. Bán dẫn có nhiều hướng như thiết kế vi mạch, đóng gói chip và chế tạo linh kiện; một số vị trí phù hợp với người tốt nghiệp đại học, trong khi những bài toán khó hơn cần đội ngũ được đào tạo ở trình độ cao hơn, gồm cả thạc sĩ và tiến sĩ. Điều đó đòi hỏi đầu tư song song vào năng lực làm việc ngay và năng lực nghiên cứu dài hạn, thay vì coi mọi sinh viên đều phải đáp ứng cùng một chuẩn. Hạ tầng được định hướng phục vụ thiết kế, đo kiểm và đóng gói chip; giai đoạn tiếp theo hướng tới phát triển điều kiện nghiên cứu chế tạo linh kiện bán dẫn. Đào tạo phải đi cùng tiến trình ấy bằng dự án thực hành, hợp tác nghiên cứu và lộ trình học nâng cao rõ ràng.
Tiếng Anh phải thành năng lực làm việc, không chỉ là môn học
Tiếng Anh là điểm nghẽn dễ bị đánh giá thấp nếu chương trình chỉ kiểm tra ngữ pháp, trong khi công việc yêu cầu đọc tài liệu, trao đổi chuyên môn và phối hợp trong môi trường sử dụng ngôn ngữ này thường xuyên. Có tới 54,3% sinh viên được khảo sát chưa sẵn sàng làm việc trong môi trường sử dụng tiếng Anh thường xuyên. Năng lực làm việc bằng tiếng Anh đạt 39,6 điểm. Điều đó có thể thu hẹp lựa chọn việc làm của sinh viên, nhất là ở ngành công nghệ nơi tài liệu và trao đổi chuyên môn có thể vượt khỏi phạm vi tiếng Việt. Giải pháp không nên chỉ là tăng thêm tiết học ngoại ngữ. Các môn chuyên ngành cần tạo cơ hội đọc tài liệu, trình bày dự án và thảo luận kỹ thuật bằng tiếng Anh, với mức độ phù hợp từng giai đoạn học.
Khoảng cách giữa yêu cầu tuyển dụng và mức độ sẵn sàng của sinh viên không thể được san lấp bởi một phía. Nhà nước cần tạo điều kiện cho liên kết dài hạn; trường học cập nhật chương trình và tăng thực hành; doanh nghiệp chia sẻ nhu cầu, cung cấp môi trường dự án và hướng dẫn; sinh viên chủ động rèn kỹ năng và chuẩn bị nghề nghiệp. Kết quả nên được đo bằng việc người học giải quyết được nhiệm vụ nào, tạo ra sản phẩm gì và có thể phối hợp ra sao, chứ không chỉ bằng số môn đã hoàn thành. Khi tuyển dụng đòi hỏi ngày càng đa dạng, đào tạo nhân lực phải gắn với công việc ngay từ đầu, bao gồm cả năng lực số, AI, tiếng Anh và kinh nghiệm thực hành. Nếu không thay đổi cách học và cách hợp tác, khoảng cách sẽ tiếp tục được chuyển từ giảng đường sang giai đoạn thử việc.
