Đào tạo phải đi trước đường ray
Đào tạo nhân lực đường sắt là quá trình chuẩn bị kiến thức và kỹ năng cho những người quy hoạch, xây dựng, điều hành, bảo trì và vận hành các tuyến đường sắt mới, trước khi hệ thống đi vào khai thác. Đây không phải phần việc phụ của dự án: năng lực con người quyết định công trình có thể vận hành an toàn, ổn định và phục vụ hành khách ra sao.
Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị triển khai các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, chương trình do Bộ Xây dựng, Cục Đường sắt Việt Nam, Cơ quan Phát triển Pháp và SNCF International tổng kết cho thấy một hướng đi: đưa kinh nghiệm quốc tế vào đào tạo trong nước. Chương trình giúp 110 cán bộ tiếp cận kinh nghiệm về quy hoạch, xây dựng, quản lý và vận hành đường sắt hiện đại. Tuy nhiên, học hỏi chỉ có giá trị khi được chuyển thành năng lực thực hành phù hợp với các dự án và công nghệ Việt Nam.
Kinh nghiệm Pháp mở rộng góc nhìn hệ thống
Chương trình hợp tác với các đối tác Pháp kết hợp sáu học phần tại Hà Nội, đào tạo thực tế ở Rabat và chuyến khảo sát, học tập tại Paris. Nội dung bao quát xây dựng, quản lý, vận hành và bảo trì đường sắt tốc độ cao. Hơn 90% học viên hài lòng với các học phần tại Hà Nội; tỷ lệ hài lòng với chuyến học tập tại Pháp đạt 98%. Những con số này cho thấy hình thức học kết hợp trong nước và ngoài nước được đón nhận, dù mức độ hài lòng tự nó chưa thể chứng minh năng lực đã được chuyển hóa thành kết quả triển khai.
Giá trị lớn hơn nằm ở định hướng hợp tác dài hạn. Đại sứ Pháp tại Việt Nam Didier Le Bret cho biết hợp tác không chỉ dừng ở đào tạo mà còn hướng tới chuyển giao công nghệ và cấp phép sản xuất tại Việt Nam. Nếu gắn được đào tạo với cơ hội làm chủ công nghệ, việc tiếp thu tiêu chuẩn an toàn và kỹ thuật châu Âu có thể góp phần xây dựng năng lực trong nước, thay vì tạo ra sự phụ thuộc kéo dài.
Mô hình Trung Quốc bám sát kỹ năng nghề
Ở hướng hợp tác khác, ngày 6/11, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam làm việc với Trường Cao đẳng Đường sắt và Học viện Kỹ thuật Liễu Châu nhằm bổ sung nhân lực cho các dự án mới, trước mắt là tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Phương án trao đổi kết hợp lý thuyết tại Việt Nam, với chuyên gia Trung Quốc tham gia giảng dạy, và thực hành tại cơ sở của học viện ở Trung Quốc. Cách tổ chức này đặt trọng tâm rõ hơn vào kỹ năng nghề và công nghệ cụ thể.
Riêng tuyến này cần khoảng 3.840 nhân sự vận hành và bảo trì đến năm 2035, gồm lái tàu, điều độ, nhân viên bảo dưỡng, sửa chữa và cán bộ quản lý. Các vị trí ấy có thời gian đào tạo dài và liên quan trực tiếp đến an toàn, nên việc chuẩn bị phải bắt đầu trước khi tuyến khai thác. Nội dung cũng cần bám sát phương tiện, điều khiển, thông tin tín hiệu và quy trình kỹ thuật của từng dự án; đào tạo chung chung sẽ khó đáp ứng yêu cầu thực tế.
Kết hợp hai hướng, đo bằng năng lực trong nước
Hai mô hình không nên bị xem là lựa chọn loại trừ nhau. Kinh nghiệm Pháp có thể giúp cán bộ nhìn toàn bộ chu trình quy hoạch, quản lý và vận hành đường sắt tốc độ cao; hợp tác với cơ sở Trung Quốc lại mở lối cho thực hành theo chuyên ngành và công nghệ của tuyến cụ thể. Bài toán là nối hai hướng với chương trình đào tạo trong nước, nâng năng lực giảng viên và đầu tư thiết bị thực hành, thay vì để kiến thức sau các chuyến học tập nằm ngoài công việc.
Kế hoạch đào tạo của Việt Nam đặt mục tiêu cung ứng ít nhất 35.000 nhân lực ngành đường sắt vào năm 2030 và tăng lên 70.000 vào năm 2035. Quy mô ấy đòi hỏi hợp tác đào tạo đường sắt phải tạo ra năng lực có thể sử dụng tại công trường, trong phòng điều độ và trên tuyến khai thác. Tiêu chí thành công không phải số đoàn đi học, mà là người lao động trong nước có thể đảm nhiệm công việc, bảo đảm an toàn và duy trì hệ thống sau khi đối tác rời đi.
