Câu trả lời đến nhanh, việc học có thể bị bỏ qua
AI làm bài hộ là việc học sinh giao cho công cụ trí tuệ nhân tạo thực hiện thay một phần hoặc toàn bộ nhiệm vụ học tập, từ tìm đáp án đến soạn bài, mà không tự đi qua quá trình suy nghĩ và kiểm tra. Đây không còn là tình huống hiếm: học sinh dùng AI để giải toán, viết văn và tóm tắt tài liệu. Dữ liệu sơ bộ từ PISA 2025 cho thấy 94% học sinh Việt Nam tham gia khảo sát từng dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, trong khi một thông tin khác về kết quả PISA nêu gần 96% học sinh 15 tuổi tại Việt Nam đã dùng chatbot AI. Hai con số thuộc các cách mô tả khảo sát khác nhau, nhưng cùng cho thấy mức độ phổ biến rất cao. Sự tiện lợi là có thật: câu trả lời xuất hiện nhanh, bài nộp có thể trông chỉn chu. Nhưng hoàn thành bài không đồng nghĩa với hiểu bài; nếu học sinh chỉ nhận đáp án, phần quan trọng nhất của việc học có thể bị bỏ qua.
Điểm số trước mắt không bảo đảm năng lực thật
Bài tập về nhà có giá trị không chỉ ở đáp án cuối cùng mà còn ở quá trình tự đọc, phân tích dữ kiện, thử cách giải và rút kinh nghiệm từ sai sót. Khi chatbot làm thay những bước ấy, học sinh mất cơ hội luyện kỹ năng học tập ngay trong lúc tưởng mình đã tiết kiệm thời gian. Trong môn Toán, việc chép lời giải có thể che lấp chỗ chưa hiểu; trong môn Ngữ văn, bài viết trôi chảy do máy tạo ra không chứng minh học sinh biết tự xây dựng luận điểm. Khảo sát được nêu trong tài liệu cho thấy nhóm lạm dụng AI để làm hộ bài thường đạt điểm Khoa học thấp hơn nhóm không dùng. Đây là lời cảnh báo, không phải bằng chứng rằng mọi lần dùng AI đều gây hại: nhóm dùng vừa phải, hoặc được hướng dẫn kiểm chứng, có thể đạt kết quả tốt hơn. Vấn đề nằm ở việc giao tư duy cho công cụ, không phải ở sự hiện diện của công nghệ.
Lệ thuộc làm yếu tư duy độc lập và khả năng tự học
Rủi ro sâu hơn một bài làm kém chất lượng là học sinh dần quen chờ lời giải sẵn thay vì tự đặt câu hỏi. Lạm dụng AI có thể thu hẹp cơ hội tự khám phá, phân tích và giải quyết vấn đề. Khi nhận ngay đáp án từ chatbot, các em ít luyện lập luận Toán và khả năng tự phát triển luận điểm trong môn Ngữ văn. Một chuyên gia được nêu trong tài liệu cũng cảnh báo việc dùng AI quá mức có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và đọc hiểu. Học sinh thiếu kiến thức nền còn dễ tin vào câu trả lời nghe có vẻ thuyết phục nhưng sai lệch; nếu không biết kiểm chứng, các em có thể tiếp thu thông tin không chính xác mà không nhận ra. Tư duy độc lập không hình thành bằng cách đọc đáp án nhanh hơn, mà bằng việc thử, sai, đối chiếu và giải thích được vì sao một cách làm đúng. Nếu những lần luyện tập ấy bị bỏ qua, điểm số có thể che giấu khoảng trống kiến thức cho đến khi học sinh phải làm bài mà không có AI.
Dạy cách dùng AI, đồng thời thay đổi cách đánh giá
Cấm hoàn toàn AI trong học đường khó theo kịp thực tế, nhưng để học sinh tự xoay xở với công cụ cũng không phải lựa chọn có trách nhiệm. Dữ liệu được nêu cho thấy khoảng 70% học sinh được định hướng cách đánh giá và kiểm chứng nội dung do AI tạo ra—một khoảng trống đáng chú ý khi mức độ sử dụng đã phổ biến. Nhà trường nên dạy các em đặt câu hỏi, kiểm tra nguồn, tìm lỗi trong lời giải và dùng AI để gợi ý từng bước thay vì xin đáp án hoàn chỉnh. Cách kiểm tra cũng cần đổi: thay câu hỏi chỉ đòi nhớ thông tin bằng bài mở yêu cầu học sinh giải trình cách làm, thuyết trình bảo vệ quan điểm hoặc phản biện đáp án do AI đưa ra. Chương trình và phương pháp dạy cần dành chỗ cho tự học, trải nghiệm, thực hành, nghiên cứu và sáng tạo để người học làm chủ công nghệ. AI có ích khi giúp học sinh hiểu sâu hơn; nếu chỉ giúp nộp bài nhanh hơn, lợi ích ấy quá mong manh.
