An toàn số học sinh: không chỉ là kỹ năng, mà là lá chắn bắt buộc
An toàn số học sinh là tập hợp các kiến thức pháp lý và kỹ năng sử dụng môi trường mạng một cách có ý thức, biết tự bảo vệ dữ liệu, nhận diện rủi ro, kiểm chứng thông tin mạng và tìm kiếm hỗ trợ khi gặp nguy hiểm, nhằm hạn chế tối đa tổn hại thể chất, tinh thần và danh dự trong thế giới số. Internet đã gắn chặt với việc học và sinh hoạt hằng ngày của học sinh, từ mạng xã hội, lớp học trực tuyến đến các diễn đàn trao đổi bài tập, nhưng đa số các em tiếp cận rất sớm trong khi hiểu biết về luật, quyền riêng tư và kỹ năng số cơ bản lại quá ít. Nếu chúng ta vẫn coi môi trường số như “sân chơi vô hại”, thì thực chất đang bỏ mặc học sinh đối mặt một mình với lừa đảo, bắt nạt trực tuyến, Deepfake và thông tin sai lệch mà không có áo giáp bảo vệ.
Những rủi ro học sinh đang phải đối mặt: từ lừa đảo đến Deepfake và AI
Điều đáng lo không phải là học sinh dùng internet nhiều, mà là dùng trong vùng mù an toàn số. Lừa đảo trực tuyến xuất hiện dưới dạng tin nhắn trúng thưởng, “việc nhẹ lương cao”, giả danh cơ quan công quyền hay người thân nhờ chuyển tiền, yêu cầu cung cấp OTP… và nếu không được tập luyện nhận diện, học sinh rất dễ bị cuốn vào. Nguy cơ bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, Deepfake và các hành vi lợi dụng công nghệ mới tiếp tục gia tăng, biến môi trường mạng thành nơi có thể gây tổn hại tinh thần dai dẳng, thậm chí bạo lực học đường ngoài đời. Thông tin xấu độc, sai lệch, hình ảnh bị chỉnh sửa bằng công nghệ Deepfake và AI không chỉ làm méo mó danh tiếng cá nhân mà còn khiến học sinh mất niềm tin vào thế giới xung quanh. Nếu người lớn vẫn coi đó là “chuyện mạng cho vui”, chúng ta đang đánh giá thấp mức độ tàn phá của nó.
Những kỹ năng an toàn số học sinh cần có: không hoang mang, không vội tin
Kỹ năng an toàn số học sinh không thể dừng ở lời khuyên chung chung kiểu “cẩn thận khi dùng mạng”. Các buổi đối thoại thực tế cho thấy khi học sinh được tự phân tích tình huống, các em dần hiểu nguyên tắc: không hoang mang, không vội chuyển tiền, không cung cấp mã OTP và cần kiểm tra lại thông tin trước khi thực hiện bất kỳ yêu cầu bất thường nào. Đây chính là nền tảng của kiểm chứng thông tin mạng: luôn đặt câu hỏi “ai, vì sao, bằng chứng là gì” trước mỗi tin nhắn, đường link, nội dung gây sốc. Mục tiêu của các chương trình bảo vệ là trang bị cho học sinh kỹ năng tự bảo vệ và xây dựng môi trường số an toàn trong trường học. Nếu coi học sinh chỉ là đối tượng tuyên truyền thụ động, chúng ta sẽ thất bại; các em phải được làm “người chơi chính” trong việc tự bảo vệ dữ liệu, nhận diện lừa đảo và phản ứng với bắt nạt trực tuyến.
Bảo vệ dữ liệu học sinh và xây dựng kênh hỗ trợ: trách nhiệm không thể né tránh
Một sai lầm nguy hiểm của người lớn là xem dữ liệu học sinh như thông tin “vô hại”. Thực tế, nội dung tập trung vào bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện lừa đảo, thông tin xấu độc, bắt nạt, dụ dỗ và xâm hại trên mạng cho thấy dữ liệu là cửa ngõ của rất nhiều hành vi xâm hại. Rà soát việc bảo vệ dữ liệu học sinh, xây dựng kênh tiếp nhận, tư vấn và hỗ trợ khi các em gặp rủi ro phải được coi là tiêu chuẩn bắt buộc, không phải lựa chọn thiện chí. Hơn 14.200 buổi tuyên truyền kỹ năng ứng xử trên không gian mạng đã được tổ chức cho khoảng 11,5 triệu học sinh, sinh viên; khoảng 1.500 phiên tòa giả định được triển khai tại các trường trung học phổ thông là minh chứng rằng khi có hệ thống hỗ trợ, học sinh không còn đơn độc. Trường học cần góc truyền thông, phòng tham vấn, hòm thư bảo mật, kênh trực tuyến để học sinh báo cáo, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu “nói không với bạo lực”.
Giáo viên, phụ huynh phải được bồi dưỡng để đồng hành cùng học sinh trên môi trường số
Nếu giáo viên và phụ huynh không hiểu về an toàn số, mọi nỗ lực với học sinh sẽ bị đứt gãy. Giáo viên, cán bộ phụ trách cần được bồi dưỡng kỹ năng xử lý các tình huống trên mạng; phụ huynh phải được hướng dẫn đồng hành cùng con, giúp học sinh sử dụng internet an toàn, chủ động hơn. Các mô hình “Trường học hạnh phúc”, “Giáo viên chủ nhiệm - Người đồng hành”, “Diễn đàn học sinh - Nói điều em muốn”, “Phòng tham vấn học đường”, “Góc lắng nghe” đã tạo thêm không gian đối thoại, chia sẻ và hỗ trợ học sinh. Nhưng nếu người lớn vẫn lúng túng trước Deepfake và AI, vẫn tin mọi thông tin mạng một cách nhẹ dạ, thì học sinh sẽ học theo thói quen nguy hiểm đó. Kết luận rõ ràng: an toàn số học sinh không phải nhiệm vụ riêng của nhà trường hay ngành giáo dục, mà là cam kết chung của mỗi gia đình, mỗi giáo viên, mỗi người lớn đang hiện diện trong đời sống số của các em.
