Giáo dục di sản văn hóa: Không phải giờ học thêm, mà là hành trình nhận diện bản sắc
Giáo dục di sản văn hóa là những chương trình có tổ chức đưa học sinh tiếp cận di sản vật thể và phi vật thể thông qua kết hợp giữa kiến thức nhà trường và trải nghiệm thực tế, để các em hiểu, gắn bó và tự hào với truyền thống văn hóa học sinh gắn liền với cộng đồng và quê hương mình. Nói cách khác, đây không chỉ là một mảng nội dung bổ sung trong sách giáo khoa, mà là một phương thức học bằng mắt thấy, tay làm và trái tim cảm để bản sắc dân tộc trở thành ký ức cá nhân. Khi di sản bước ra khỏi trang vở, đi vào sân trường và những chuyến xe, học sinh không còn là người xem mà trở thành chủ thể tham gia bảo tồn.
Khi lớp học bước ra đời sống: Đờn ca, võ cổ truyền, làng nghề cùng lên tiếng
Điểm mạnh của những chương trình giáo dục di sản văn hóa hiện nay là dám kéo lớp học ra khỏi bốn bức tường. Tại Trường THPT Võ Thị Sáu, Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức chương trình "Giáo dục di sản cho học sinh trên địa bàn TPHCM – Khu vực 3" gắn với chương trình nghệ thuật "Giữ hồn di sản phương Nam". Ở đó, học sinh không chỉ nghe thầy cô giảng mà tự mình tham quan triển lãm, thưởng thức Đờn ca tài tử Nam Bộ, xem biểu diễn võ thuật Vovinam, chơi trò chơi dân gian, tìm hiểu làng nghề truyền thống và giao lưu với nghệ nhân. Các không gian trải nghiệm được mở, cho phép các em trực tiếp quan sát nghề gốm sứ Bình Dương, sơn mài truyền thống, nghề làm bánh tráng An Ngãi. Khi tay lấm đất gốm, khi âm thanh đàn kìm vang ngay trước mặt, kiến thức văn hóa bỗng trở nên sống động và khó quên.
Từ trải nghiệm tới tình yêu quê hương: Di sản chạm vào cảm xúc người trẻ
Một chương trình giáo dục di sản chỉ có giá trị khi chạm được đến cảm xúc và hình thành trách nhiệm trong thế hệ trẻ. Các hoạt động trải nghiệm rõ ràng đang làm được điều này: chương trình được thiết kế để "tăng cường giáo dục truyền thống, bồi dưỡng tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh". Trong "Chuyến xe di sản", học sinh được tham quan Nhà Lớn Long Sơn và Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu, tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống văn hóa địa phương bằng trải nghiệm thực tế. Học sinh Lương Nguyễn Hiền Trinh nhìn lại và nói: "những chương trình giáo dục di sản… đã đưa người trẻ chúng em gần hơn với quê hương, để từ biết tới yêu rồi đến tự hào". Đây là câu trả lời rõ ràng cho nỗi lo thế hệ trẻ xa rời cội nguồn: hóa ra các em sẽ yêu quý quê hương khi được hỏi ý kiến, được chạm vào di sản bằng chính trải nghiệm của mình.
Làng nghề, nghề truyền thống: Di sản sống cần được đưa vào chương trình giáo dục địa phương
Nếu chương trình giáo dục di sản văn hóa chỉ dừng ở các buổi biểu diễn mà bỏ quên những làng nghề, nghề truyền thống đang âm thầm tồn tại, đó sẽ là một thiếu sót. Ngày 25/8, Hội đồng xét công nhận nghề truyền thống trên địa bàn TPHCM đã họp để xem xét hồ sơ công nhận nghề đan giỏ trạc Xuân Thới Sơn và nghề muối Thiềng Liềng. Đan giỏ trạc từng là nghề phát triển mạnh những năm 1970-1980, hiện vẫn còn người thực hành và kỹ thuật truyền thống. Nghề muối Thiềng Liềng ra đời cùng quá trình khai hoang, gắn với hệ sinh thái Cần Giờ khi khu vực này được công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới. Những cánh đồng muối đã được đưa vào tour du lịch cộng đồng, cho du khách trải nghiệm quy trình làm muối, đời sống diêm dân. Đây chính là chất liệu lý tưởng cho các chương trình giáo dục địa phương: học sinh được học về kinh tế nông thôn, môi trường, lịch sử khai hoang qua câu chuyện nghề của chính người dân.
Từ di sản đến công dân: Vì sao phải coi giáo dục di sản là một trụ cột
Một điểm đáng chú ý là các chương trình giáo dục di sản hiện nay không tách rời mục tiêu xây dựng công dân toàn diện. Chương trình tại Trường THPT Võ Thị Sáu được đánh giá là "giúp các em tiếp cận các loại hình văn hóa vật thể và phi vật thể trên địa bàn, trực quan và sống động nhất". Khi học sinh hiểu về Đờn ca tài tử, võ thuật dân tộc, làng nghề gốm, nghề muối gắn với bảo tồn sinh quyển, các em đang tích lũy vốn văn hóa để sau này trở thành những người lao động có hiểu biết, biết trân trọng di sản trong mọi quyết định. Ở chiều ngược lại, việc công nhận nghề truyền thống như đan giỏ trạc, muối Thiềng Liềng được kỳ vọng sẽ mở thêm cơ hội phát triển sản phẩm OCOP, gắn với du lịch và kinh tế sáng tạo. Hội đồng đã thống nhất về hồ sơ và yêu cầu các địa phương khẩn trương hoàn thiện để trình UBND thành phố xem xét. Khi giáo dục di sản kết nối nhà trường với cộng đồng nghề, chúng ta đồng thời nuôi dưỡng tình yêu quê hương và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
