Không gian văn hóa Hồ Chí Minh: Định nghĩa mới về giáo dục tư tưởng trong trường học
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trong trường học là mô hình giáo dục kết hợp tái hiện các địa danh, sự kiện gắn với cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh và việc sử dụng tư liệu số, mã QR, hình ảnh trực quan để học sinh có thể trải nghiệm, tìm hiểu tư tưởng, đạo đức, phong cách của Người một cách gần gũi trong đời sống học đường hằng ngày. Đây không phải là một góc trưng bày để tham quan cho biết, mà là lựa chọn mang tính tư tưởng: đặt hình ảnh Bác vào trung tâm đời sống học đường, đồng thời đáp ứng được thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ học sinh lớn lên cùng điện thoại thông minh và internet. Khi các em tiếp xúc với lịch sử bằng mắt, tai và cả thao tác quét mã, tư tưởng không còn là khẩu hiệu khô khan mà trở thành trải nghiệm cụ thể.
Trường Tiểu học Phú Thọ: Từ Bến Nhà Rồng, làng Sen đến mã QR
Việc ra mắt Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Trường Tiểu học Phú Thọ vào ngày 23/9 đánh dấu một bước chuyển rõ ràng: giáo dục tư tưởng học sinh được đặt trong một không gian vừa giàu biểu tượng, vừa đậm công nghệ số. Không gian này gồm ba khu vực: Bến Nhà Rồng, Quê Bác với làng Sen – tuổi thơ và gia đình, và khu vực Chỉ thị 07 về đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới. Cách thiết kế cho thấy một nhận thức đúng: muốn học sinh hiểu Bác thì phải bắt đầu từ những câu chuyện cụ thể, nơi chốn cụ thể. Bến Nhà Rồng giúp các em hình dung dấu mốc ngày 5/6/1911 người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, còn không gian làng Sen kéo Bác lại gần như một người con trong gia đình.
Điểm đáng chú ý nhất không phải ở số lượng hình ảnh hay hiện vật, mà ở việc tất cả được số hóa bằng mã QR. Các em không chỉ đứng nhìn mà còn chủ động quét mã, đọc câu chuyện, xem thêm ảnh tư liệu, video minh họa. Sự tương tác này biến việc “học về Bác” từ hành vi nghe – chép thành hành vi khám phá. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đây là lựa chọn hợp lý hơn hẳn so với các bảng khẩu hiệu treo cố định trên tường. Đặc biệt, những quyển sách về Bác đặt trên ống tre thủ công vừa là điểm nhấn mỹ thuật, vừa gửi gắm thông điệp giữ gìn truyền thống, mở rộng tri thức, tiếp nối giá trị tốt đẹp mà Người để lại.
Giáo dục tư tưởng học sinh trong thời đại số: Hiệu quả nằm ở trải nghiệm
Thông điệp quan trọng từ mô hình ở Phú Thọ là: muốn giáo dục tư tưởng học sinh hiệu quả, nhà trường phải thay đổi phương pháp chứ không chỉ thêm nội dung. Khi hình ảnh giản dị mà vĩ đại của Bác xuất hiện thường xuyên trong không gian học tập, tinh thần yêu nước, ý chí tự lực tự cường và tinh thần đổi mới sáng tạo có điều kiện thấm vào từng bài giảng, từng hoạt động giáo dục. Nhận xét của hiệu trưởng Nguyễn Thị Kim Hương rất đáng trích dẫn: nhà trường xác định việc xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không dừng ở hoàn thành một mô hình mà hướng đến phát huy giá trị trong các hoạt động giáo dục. Đây là quan điểm cần thiết để tránh bệnh hình thức. Công nghệ số trong trường học – ở đây là mã QR, tư liệu số hóa – chỉ có ý nghĩa khi giúp việc học tập và làm theo Bác trở nên sinh động, gần gũi và phù hợp với môi trường giáo dục số.
Thực tế, không gian này tạo ra một cách tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh từ “biết” đến “hiểu”, rồi từ “hiểu” đến “làm”, bắt đầu từ những việc nhỏ, thiết thực mỗi ngày. Khi học sinh không bị buộc phải ghi nhớ khẩu hiệu mà được trải nghiệm câu chuyện, xem hình ảnh, đọc sách, các em có khả năng gắn bài học đạo đức với hành vi hàng ngày: nhặt rác sân trường, giúp bạn, lễ phép với người lớn… Giáo dục tư tưởng vì thế không đứng ngoài đời sống mà len vào các quyết định rất nhỏ của từng em. Đây chính là điểm khác biệt giữa di sản văn hóa giáo dục sống động và những giờ học đạo đức thuần lý thuyết.
Từ nhiệm vụ chính trị đến nền tảng văn hóa: Vai trò của chính quyền địa phương
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trong trường học không xuất hiện ngẫu nhiên mà gắn với định hướng chính trị cụ thể. Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Phú Thọ, bà Liêu Thị Liên, nhấn mạnh việc triển khai mô hình xuất phát từ Chỉ thị số 21 ngày 22/8/2026 của Ban Thường vụ Thành ủy về tiếp tục xây dựng và phát huy hiệu quả Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới. Theo bà, đây là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên và lâu dài, góp phần tạo nền tảng tinh thần, động lực phát triển và nét đặc trưng của địa phương. Cách nhìn này cho thấy chính quyền không xem mô hình như một phong trào ngắn hạn mà là cấu phần chiến lược trong xây dựng đời sống văn hóa. Khi kết quả xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh được đưa vào nội dung đánh giá thực hiện nhiệm vụ chính trị hằng năm, áp lực trách nhiệm với người đứng đầu cấp ủy, chính quyền, cơ quan, đơn vị trở nên rõ ràng.
Đáng chú ý, định hướng của phường không chỉ dừng ở phạm vi trường học. Các cơ quan, đơn vị, trường học trên địa bàn được yêu cầu gắn việc xây dựng không gian văn hóa này với xây dựng văn hóa công vụ, đạo đức công vụ, tinh thần phụng sự Nhân dân và ý thức thượng tôn pháp luật trong đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức. Đồng thời, phường xác định từng khu phố, khu dân cư là địa bàn quan trọng để lan tỏa các giá trị văn hóa tốt đẹp, đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân. Nếu làm đến nơi đến chốn, không gian văn hóa Hồ Chí Minh sẽ không chỉ là một phòng học đẹp trong trường tiểu học, mà trở thành mạch nối di sản – công nghệ – hành vi công vụ, tác động đồng thời lên học sinh, phụ huynh và đội ngũ cán bộ địa phương.
Di sản văn hóa giáo dục trong thời đại số: Cần mô hình, nhưng càng cần chiều sâu
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Phú Thọ gợi mở một hướng đi thuyết phục: khai thác di sản văn hóa giáo dục bằng công nghệ số để tạo trải nghiệm học tập, thay vì giữ di sản trong bảo tàng xa lạ với học sinh. Hình ảnh sách về Bác đặt trên ống tre thủ công là chi tiết nhỏ nhưng nói nhiều: truyền thống không bị bỏ lại phía sau trong thời đại QR, mà được tái hiện bằng chất liệu quen thuộc với trẻ em. Tuy vậy, mô hình chỉ thực sự có giá trị khi đi kèm một chương trình sử dụng rõ ràng: giáo viên được bồi dưỡng để khai thác tư liệu số, học sinh có hoạt động liên hệ với bài giảng, nhà trường đánh giá sự thay đổi trong nhận thức, hành vi của các em. Nguy cơ lớn nhất của các mô hình văn hóa là sa vào phô diễn hình thức. Việc Đảng ủy phường nhấn mạnh kiểm tra, giám sát, biểu dương cách làm sáng tạo và chấn chỉnh trường hợp hình thức cho thấy họ ý thức được nguy cơ đó.
Có thể nói, giáo dục tư tưởng học sinh bằng công nghệ số trong trường học là xu hướng không thể đảo ngược; vấn đề là ta dùng công nghệ để làm gì. Không gian văn hóa Hồ Chí Minh là một câu trả lời tích cực: công nghệ được dùng để đưa học sinh đến gần Bến Nhà Rồng, làng Sen, những trang sách về Bác, để việc học Bác chuyển từ khẩu hiệu sang hành động. Nếu các địa phương khác dám đối chiếu mô hình của mình với yêu cầu “giá trị thực chất, lấy học sinh làm trung tâm, làm chủ thể thụ hưởng và lan tỏa”, như cách Trường Tiểu học Phú Thọ đã đặt ra, thì di sản văn hóa giáo dục sẽ không còn là khái niệm đẹp trên giấy, mà trở thành nền nếp sống mỗi ngày của thế hệ trẻ.
