Drone xâm nhập sân bay: sự cố nhỏ với cái giá hệ thống quá lớn
Vụ drone xâm nhập sân bay Tân Sơn Nhất là tình huống một thiết bị bay không người lái trái phép lọt vào vùng cấm của cảng hàng không, buộc hoạt động cất hạ cánh phải tạm dừng, làm đảo lộn lịch trình khai thác và cho thấy những khoảng trống đáng lo ngại trong an ninh hàng không Việt Nam, từ khâu phát hiện drone trái phép đến phối hợp ứng phó khẩn cấp UAV. Tối 11/8, một UAV xuất hiện trong khu vực sân bay khiến Tân Sơn Nhất hai lần dừng cất, hạ cánh. Tại một tọa đàm chuyên đề sau đó, lãnh đạo đơn vị quản lý cảng đánh giá đây là sự cố gây thiệt hại nặng nhất trong số các trường hợp tương tự từng được ghi nhận. Điều đáng nói không phải ở bản thân một chiếc drone, mà ở cách cả hệ thống bị kéo căng bởi một vật thể rẻ tiền, nhỏ bé nhưng lọt đúng vào điểm mù quản lý.
Hiệu ứng domino: 56 chuyến bay xáo trộn và hàng chục nghìn hành khách khổ sở
Khi một drone trái phép xuất hiện trong vùng cấm, sân bay không chỉ “đứng hình” vài phút; toàn bộ mạng lưới bay lập tức chịu hiệu ứng dây chuyền. Tân Sơn Nhất hiện có năng lực tiếp thu khoảng 48–49 chuyến mỗi giờ, nên bất kỳ phút gián đoạn nào cũng nhanh chóng tích tụ thành tắc nghẽn. Trong sự cố lần này, có 56 chuyến bay bị tác động trực tiếp, từ việc phải bay vòng chờ, chuyển hướng sang sân bay dự bị đến bị giữ lại chưa thể cất cánh. Báo cáo chuyên môn ghi nhận hơn 60 chuyến bị ảnh hưởng; trong đó, 3 chuyến phải hạ cánh khẩn nguy vì cạn nhiên liệu khi bay chờ, 24 chuyến chuyển hướng, 19 chuyến bay chờ trên không và 15 chuyến dừng chờ cất cánh, với thiệt hại ước tính 60 tỷ đồng. Hàng chục nghìn hành khách bị tác động trực tiếp, không chỉ ở các chặng nội địa mà còn ở các chuyến nối quốc tế, kéo theo lỡ việc, trễ họp, vỡ kế hoạch gia đình lẫn công việc. Nhiên liệu tăng, lịch tàu bay và tổ bay xáo trộn, các chuyến tiếp theo tiếp tục chậm – tất cả vì một UAV không được kiểm soát ngay từ đầu.
Quy trình ứng phó khẩn cấp UAV: trên giấy khá chặt, thực tế vẫn nhiều điểm mù
Điểm tích cực là an ninh hàng không Việt Nam đã có khung quy trình rõ cho tình huống UAV uy hiếp an toàn bay. Việc ứng phó được thực hiện theo một quyết định chuyên ngành, áp dụng thống nhất tại các sân bay trên cả nước, với cơ sở kiểm soát không lưu là đầu mối tiếp nhận mọi báo cáo từ tổ lái, kiểm soát viên, an ninh, quân đội, công an, chính quyền địa phương hoặc người dân. Thông tin về vật thể bay được mặc định là có thật cho đến khi chứng minh ngược lại, và các thao tác xác minh, điều hành tàu bay, khoanh vùng, chế áp triển khai song song. Khi UAV được xác định đang hoạt động trong vùng cấm, tàu bay chuẩn bị khởi hành phải dừng cất cánh; các chuyến đang tiếp cận phải được cảnh báo, có thể yêu cầu bay lại; những chuyến chưa vào giai đoạn tiếp cận chót được hướng dẫn bay chờ. Quy trình phân loại hai cấp độ nguy cơ – cao và thấp – cho phép sân bay linh hoạt giữa tạm dừng cất hạ cánh và tăng cường giám sát. Vấn đề nằm ở chỗ: nhiều mắt xích vẫn dựa vào quan sát thủ công, khiến mọi phản ứng đều mang tính “chữa cháy” hơn là chủ động ngăn chặn từ xa.
Giám sát vùng cấm: từ phụ thuộc mắt thường đến nhu cầu hệ thống phát hiện tự động
Chuỗi sự cố UAV ở Tân Sơn Nhất không phải cá biệt; chỉ trong một năm gần đây, cả nước ghi nhận hàng chục vụ thiết bị bay không người lái và phương tiện bay khác xâm nhập khu vực cấm tại các sân bay. Điều này cho thấy vùng cấm đang bị giám sát lỏng lẻo, ít nhất là ở những lớp bảo vệ đầu tiên. Thực tế, tại một sân bay lớn, sau hơn một tháng thí điểm giải pháp kỹ thuật nâng cao năng lực bảo vệ vùng cấm bay, hệ thống đã ghi nhận tới 597 lượt UAV trong vùng kiểm soát, gồm 458 lượt trong vùng cấm và 139 lượt ngoài vùng cấm. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng nếu không có công nghệ phát hiện drone trái phép, số vụ xâm nhập chúng ta biết được hiện nay có lẽ chỉ là “phần nổi”. Lãnh đạo đơn vị quản lý cảng cho biết đã phối hợp một doanh nghiệp viễn thông thử nghiệm thiết bị phát hiện UAV tại sân bay Đà Nẵng và bước đầu ghi nhận kết quả tích cực. Cơ quan quản lý chuyên ngành cũng kiến nghị đầu tư hệ thống chuyên dụng để phát hiện, cảnh báo sớm và chế áp UAV khi cần thiết, đồng thời hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm. Nói cách khác, không thể tiếp tục trông chờ đôi mắt của kiểm soát viên cho một bài toán công nghệ cao.
Từ sự cố Tân Sơn Nhất đến bài toán cải tổ an ninh hàng không
Sau sự cố tại Tân Sơn Nhất, quản lý UAV đã được nâng lên mức bàn thảo ở cấp Chính phủ; một văn bản của Phó Thủ tướng Thường trực giao Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm và triển khai phương án ứng phó UAV xâm nhập khu vực trọng yếu, vùng cấm bay và sân bay. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng chỉ là điểm khởi đầu. Mục tiêu đặt ra đến năm 2030 là toàn bộ UAV trong nước được định danh số, cấp phép điện tử và giám sát hành trình theo thời gian thực. Nếu triển khai nghiêm túc, điều này sẽ biến drone từ “thiết bị ẩn danh” thành phương tiện có dấu vết rõ, dễ truy cứu trách nhiệm khi xâm nhập vùng cấm. Song song, đơn vị quản lý cảng đã kiến nghị hoàn thiện quy định và cơ chế phối hợp giữa sân bay, công an, quân đội và chính quyền địa phương; tăng biển cảnh báo, tuần tra tại các khu vực nhạy cảm và giúp người dân quanh sân bay hiểu rõ vùng cấm, vùng hạn chế bay. Bài học từ Tân Sơn Nhất rất rõ: nếu không xử lý đến cùng, cả về công nghệ lẫn pháp lý và tuyên truyền, nguy cơ vi phạm sẽ tái diễn. Một chiếc drone có thể khiến hàng chục nghìn người khốn khổ; đã đến lúc an ninh hàng không phải được thiết kế lại với giả định rằng UAV không phải rủi ro ngoại lệ, mà là mối đe dọa thường trực.
