Một thước đo chung để lấy lại niềm tin vào học bạ
Thi chung đề cuối kỳ là cách tổ chức kiểm tra định kỳ bằng đề do cơ quan giáo dục cấp tỉnh xây dựng, để học sinh ở nhiều trường được đánh giá trên cùng một thang đo. Đây là bước đi đáng làm, bởi điểm số chỉ có giá trị khi phản ánh tương đối đúng năng lực chứ không phải mức độ dễ dãi của từng nơi. Theo Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT, từ ngày 1/12/2026, Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ xây dựng, thẩm định và cung cấp đề chung cho một số môn đánh giá bằng điểm số do Sở lựa chọn; trường vẫn tổ chức coi, chấm và tổng hợp kết quả. Học sinh lớp 5 làm bài vào cuối học kỳ I và cuối năm học, còn lớp 9 và lớp 12 kiểm tra vào cuối cả hai học kỳ. Chủ trương xuất hiện trong bối cảnh ngành giáo dục thúc đẩy “dạy thật, học thật, thi thật, kết quả thật” và yêu cầu chấm dứt nâng điểm, làm đẹp học bạ.
Điểm số cần có giá trị so sánh giữa các trường
Lợi ích lớn nhất của đề kiểm tra chung không phải là kéo điểm xuống, mà là làm cho một mức điểm mang ý nghĩa gần nhau hơn giữa các trường và địa phương. Khi mỗi trường tự ra đề, độ khó và cách chấm có thể khác biệt; vì vậy, hai học sinh cùng đạt điểm 9 chưa chắc thể hiện năng lực tương đương. Điểm 9, 10 xuất hiện dày đặc nhưng không gắn với năng lực thực tế sẽ mất dần tác dụng phân loại, định hướng học tập. Một thang đo chung có thể giúp giảm chênh lệch điểm, tạo căn cứ công bằng hơn để nhìn nhận kết quả và khôi phục độ tin cậy của học bạ. Huế đã tổ chức kiểm tra định kỳ, cuối kỳ bằng đề chung của Sở cho học sinh lớp 12 trong nhiều năm; cách làm này cũng giúp cơ quan quản lý theo dõi chuyên môn mà không phải đến từng trường.
Đề chung không tự chữa được bệnh thành tích
Chuẩn hóa điểm học sinh chỉ có ý nghĩa nếu đề đo đúng yêu cầu chương trình, có độ khó hợp lý và phân hóa được năng lực. Thay một bộ đề khác bằng đề chung không tự động biến điểm số thành đánh giá thực chất; lạm phát điểm số còn bắt nguồn từ áp lực thành tích, kỳ vọng của phụ huynh và cách nhà trường bị đánh giá. Nếu tỷ lệ học sinh giỏi hay điểm trung bình cao vẫn được xem là thước đo thành công, động lực làm đẹp kết quả có thể còn nguyên dù đề do cấp tỉnh biên soạn. Hơn nữa, kiểm tra định kỳ là một phần của quá trình dạy học, trong khi giáo viên theo dõi sự tiến bộ hằng ngày và hiểu khác biệt giữa các nhóm học sinh. Nếu quá coi trọng một bài thi, vai trò đánh giá của giáo viên bị thu hẹp, còn việc dạy và học dễ chuyển thành luyện theo dạng đề.
Tổ chức thận trọng, dùng kết quả để hỗ trợ học sinh
Gánh nặng triển khai không thể xem nhẹ: ra đề, bảo mật, coi thi, chấm bài và tổng hợp trên diện rộng đòi hỏi quy trình thống nhất, trong khi các trường vẫn trực tiếp đảm nhiệm khâu tổ chức và chấm. Nếu kết quả bị dùng máy móc để xếp hạng trường, giáo viên và học sinh có thể chuyển từ luyện đề của trường sang luyện đề theo chuẩn của Sở, khiến áp lực đổi hình thức chứ không biến mất. Cách hợp lý hơn là xem điểm chung như dữ liệu chẩn đoán, kết hợp với đánh giá thường xuyên của giáo viên, thay vì lấy một bài làm căn cứ duy nhất để kết luận chất lượng. Ở bậc THCS, đề xuất thí điểm trước với Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh rồi đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng là hướng đi thận trọng. Về lâu dài, kiểm tra trên máy tính cũng được đề xuất; chuẩn hóa chỉ đáng giá khi giúp học sinh học tốt hơn, không biến trường học thành nơi chạy theo đề.
