Cuộc đua AI Mỹ-Trung: không chỉ là câu chuyện 'chưng cất'
Cuộc đua AI Mỹ Trung là sự cạnh tranh trí tuệ nhân tạo giữa hai nền kinh tế lớn nhằm giành ưu thế công nghệ, ảnh hưởng địa chính trị và quyền đặt luật chơi cho toàn bộ hệ sinh thái AI toàn cầu, từ hạ tầng tính toán, mô hình nền tảng đến tiêu chuẩn an ninh công nghệ AI và quản trị rủi ro. Ngày 18/9, một CEO Mỹ cho rằng ngày càng có nhiều ý kiến trong ngành AI Mỹ thừa nhận không thể giải thích bước tiến của các mô hình AI Trung Quốc chỉ bằng kỹ thuật “chưng cất” nữa. Điều này là sự thừa nhận khó chịu: đối thủ không chỉ sao chép mà đã xây được năng lực riêng. Theo cùng nguồn này, một số mô hình mới nhất của Trung Quốc đã vượt các mô hình hàng đầu của Mỹ ở một số chuẩn đánh giá và năng lực cụ thể. Nếu đây là “điểm bẻ cong” trong cục diện cạnh tranh trí tuệ nhân tạo, thì phản ứng phòng thủ bằng cáo buộc pháp lý là không đủ.
Từ cáo buộc 'chưng cất' đến lo ngại tụt hậu công nghệ
Trong không khí căng thẳng của cuộc đua AI Mỹ Trung, Washington và nhiều doanh nghiệp Mỹ đang cố đóng khung tiến bộ của Trung Quốc là sản phẩm của “chưng cất tri thức” – tức khai thác đầu ra từ mô hình Mỹ để huấn luyện mô hình mới. Một báo cáo cáo buộc các công ty như Alibaba, Moonshot và DeepSeek tìm cách “chưng cất bất hợp pháp” để huấn luyện mô hình của họ. Đầu tháng này, Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng Mỹ tuyên bố các công ty AI Trung Quốc đã xây dựng hệ thống trích xuất chức năng và khả năng từ mô hình Mỹ ở quy mô công nghiệp, coi đây là trọng tâm chiến lược chứ không phải biện pháp phụ trợ. Phản ứng này không chỉ là tranh cãi pháp lý; nó phản ánh nỗi sợ một đối thủ bị hạn chế chip tiên tiến mà vẫn tiếp tục nâng năng lực AI và buộc phải phát triển kiến trúc hiệu quả hơn với ít năng lực tính toán hơn. Nỗi sợ thật sự nằm ở chỗ: nếu Trung Quốc thắng ngay trong điều kiện bị cấm vận, cán cân công nghệ sẽ dịch chuyển lâu dài.
Cuộc đua AI và bóng mờ Chiến tranh Lạnh mới
Bên cạnh các cáo buộc cụ thể, nhiều nhận định trong giới AI Mỹ cho rằng nếu chỉ xem nỗ lực của Trung Quốc là “mô phỏng đơn thuần” thì sẽ đánh giá sai cục diện cạnh tranh. Neil Shah chỉ ra việc kiểm soát chip đang buộc các nhà phát triển Trung Quốc phải tối ưu hơn về mặt kiến trúc trên nền tài nguyên hạn chế – đây là động lực đổi mới chứ không phải chỉ là lý do tụt hậu. Câu hỏi khó chịu cho Washington là: liệu họ có đang đánh giá thấp năng lực công nghệ của đối thủ hay không; và câu trả lời của một CEO Mỹ là “Đúng”. Song song với đó, một số tiếng nói ở Mỹ nhắc lại rằng chính các dịch vụ như ChatGPT hay Claude cũng được xây dựng trên lượng lớn nội dung do con người tạo ra trên Internet, và chưng cất vốn là phần cốt lõi lâu đời của khoa học máy tính. Nghĩa là, nếu biến “chưng cất” thành ranh giới đạo đức mới, Mỹ sẽ phải chấp nhận soi lại chính mô hình phát triển của mình.
Liên Hiệp Quốc, châu Âu và bài toán chiến lược AI toàn cầu
Trong khi hai siêu cường bị cuốn vào cáo buộc, Liên Hiệp Quốc lại nhìn thấy một rủi ro khác: một cuộc chạy đua không kiểm soát. Ngày 22/09/2026, tổng thư ký Antonio Guterres kêu gọi Mỹ và Trung Quốc hợp tác trong lĩnh vực AI, thiết lập các kênh đối thoại minh bạch, tin cậy và hợp tác. Theo ông, các nước sở hữu năng lực lớn nhất về AI cũng là những nước có trách nhiệm lớn nhất đối với nhân loại. Bối cảnh lời kêu gọi này không hề trung tính: trước đó, bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã trao đổi về AI với phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong tại New York, phía Mỹ đề xuất cơ chế thông báo song phương khi có sự cố AI ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Đây là hạt mầm của một khuôn khổ an ninh công nghệ AI, nhưng cả hai bên đều do dự vì lo ngại ảnh hưởng đến lợi thế doanh nghiệp trong cuộc đua AI Mỹ Trung.
Kết luận: Chấp nhận thực lực đối thủ để tránh 'chư hầu' công nghệ
Cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo không còn là câu chuyện song phương. Pháp đã kêu gọi tất cả các quốc gia coi trọng nền độc lập, thành lập một liên minh để phát triển mô hình AI tiên tiến mã nguồn mở, tập hợp năng lực tính toán và nguồn lực đầu tư nhằm tránh trở thành “chư hầu” của Mỹ hay Trung Quốc về AI. Anh tuyên bố sẽ đặt AI vào vị trí trung tâm trong nhiệm kỳ chủ tịch G20, khởi động tiến trình xây dựng tiêu chuẩn an toàn trong khuôn khổ này. Ngược lại, tổng thống Mỹ Donald Trump lại bác bỏ lời kêu gọi về hợp tác quốc tế rộng rãi để kiểm soát rủi ro AI và tỏ ra quan tâm hơn đến việc đổi tên AI thành “siêu trí tuệ”. Khi Washington tiếp tục đẩy mạnh cáo buộc các công ty Trung Quốc giữa bối cảnh căng thẳng thương mại, thế giới đang rẽ theo hướng khác: vừa phòng thủ an ninh công nghệ AI, vừa tìm chiến lược AI toàn cầu không bị khóa trong logic Chiến tranh Lạnh. Muốn tránh một trật tự AI chia khối, Mỹ và Trung Quốc cần điều mà họ đang thiếu nhất: chấp nhận sức mạnh lẫn nhau để cùng đặt ra luật chơi tối thiểu.
