Trung Quốc dẫn đầu chi tiêu R&D: tín hiệu chiến lược hơn là con số
Chi tiêu R&D Trung Quốc là tổng phần ngân sách mà các doanh nghiệp và trường đại học Trung Quốc dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển, phản ánh mức ưu tiên chiến lược của nền kinh tế đối với đổi mới công nghệ, tự chủ công nghệ và cạnh tranh trong cuộc đua R&D toàn cầu. Chi tiêu R&D của Trung Quốc trong năm 2024 tăng 13,1%, đạt khoảng 615 tỷ USD, lần đầu tiên vượt mức khoảng 603,6 tỷ USD của Mỹ. Đây không chỉ là một kỷ lục thống kê; nó đánh dấu việc Bắc Kinh chuyển từ vị thế kẻ bám đuổi sang người đặt nhịp cho cuộc chơi công nghệ. Một câu có thể trích dẫn là: "Chi tiêu R&D của Trung Quốc trong năm 2024 đã tăng 13,1% lên khoảng 615 tỷ USD".
Từ chip bị hạn chế đến chiến lược tự chủ công nghệ
Điểm đáng chú ý của cú bứt phá trong chi tiêu R&D Trung Quốc là nó không diễn ra trong khoảng trống, mà là phản ứng trực tiếp trước sức ép trong cạnh tranh công nghệ Mỹ Trung. Đợt tăng tốc chi tiêu này được cho là xuất phát từ các biện pháp hạn chế năm 2022 của Mỹ đối với xuất khẩu chip tiên tiến cho siêu máy tính, trí tuệ nhân tạo và thiết bị sản xuất chip. Thực tế, Washington muốn siết chặt chuỗi cung ứng để kìm hãm năng lực công nghệ của Bắc Kinh, nhưng kết quả là kích hoạt một chiến dịch tự chủ công nghệ quy mô lớn. Trung Quốc đáp trả bằng việc đẩy mạnh nỗ lực R&D trong nước và tự chủ các công nghệ then chốt. Nói cách khác, mỗi lần bị khóa van công nghệ, Bắc Kinh lại có thêm lý do để rót nhiều hơn vào đầu tư nghiên cứu phát triển.
Doanh nghiệp Trung Quốc: động cơ chính của cuộc tăng tốc R&D
Điểm khác biệt của đợt tăng chi tiêu R&D lần này là khu vực doanh nghiệp chứ không phải nhà nước mới là động cơ chính. Theo dữ liệu được công bố, sự phát triển nhanh chóng của Trung Quốc trong lĩnh vực này được thúc đẩy bởi đầu tư từ khu vực doanh nghiệp. Chi tiêu R&D của các công ty Trung Quốc tăng 13%, đạt hơn 477 tỉ USD, với mức tăng trưởng mạnh tập trung vào sản xuất máy tính, sản phẩm điện tử và quang học. Điều này cho thấy chi tiêu R&D Trung Quốc đã dịch chuyển từ mô hình “nhà nước chủ lực, doanh nghiệp phụ trợ” sang “doanh nghiệp dẫn dắt, nhà nước tạo khung”. Trong ngắn hạn, chiến lược này củng cố chuỗi giá trị công nghệ nội địa; về dài hạn, nó đặt nền tảng cho các tập đoàn Trung Quốc cạnh tranh trực diện với các đối thủ hàng đầu Mỹ trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn và siêu máy tính.
Từ phòng thí nghiệm đến quyền lực mềm khoa học
Chi tiêu R&D lớn chỉ có ý nghĩa khi chuyển hóa thành thành quả khoa học. Trung Quốc đã chuẩn bị cho bước nhảy này từ nhiều năm trước. Nước này vượt Mỹ về số lượng bài báo khoa học công bố từ năm 2017, dẫn đầu về số bài trong nhóm 10% được trích dẫn nhiều nhất từ 2018, và đứng đầu nhóm 1% được trích dẫn nhiều nhất kể từ 2019. Theo một báo cáo khoa học và công nghệ của Nhật Bản, Trung Quốc đã củng cố vị thế là nước hàng đầu thế giới trong nghiên cứu khoa học. Nghĩa là, Bắc Kinh không chỉ chi nhiều hơn, mà còn dần chi “thông minh hơn”, xây dựng quyền lực mềm khoa học thông qua mạng lưới công bố và trích dẫn. Đây là nền tảng để họ đặt chuẩn mực, ảnh hưởng đến xu hướng công nghệ, thay vì chỉ chạy theo chuẩn do phương Tây đặt ra.
Cuộc đua R&D toàn cầu bước vào giai đoạn mới
Dữ liệu từ một báo cáo khoa học và công nghệ của Nhật Bản ghi nhận Trung Quốc đã vươn lên dẫn đầu chi tiêu R&D của doanh nghiệp và trường đại học, trong khi Mỹ tụt xuống vị trí thứ hai. Điều này gửi đi một thông điệp rõ ràng: trật tự công nghệ toàn cầu đang tái định hình. Các nền kinh tế như Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc vẫn nằm trong nhóm dẫn đầu về chi tiêu R&D, nhưng tâm điểm của cuộc đua R&D toàn cầu giờ là trục Mỹ–Trung. Cạnh tranh công nghệ Mỹ Trung vì thế không còn là câu chuyện ai nắm công nghệ trước, mà là ai xây dựng được hệ sinh thái R&D tự chủ, bền vững hơn. Kết luận hợp lý là: khi Trung Quốc đã dẫn đầu về chi tiêu và sản lượng nghiên cứu, mọi chính sách hạn chế công nghệ đơn lẻ sẽ khó đảo ngược được xu hướng trỗi dậy công nghệ của nước này.
