Chủ quyền AI là năng lực tự quyết, không phải tự làm mọi thứ
Chủ quyền AI là khả năng lựa chọn phần công nghệ cần tự xây dựng, phần có thể hợp tác, đồng thời kiểm soát dữ liệu và năng lực triển khai để không phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng bên ngoài. Đặt khái niệm ấy vào chương trình nghị sự là bước đi đáng chú ý của Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026: phiên chuyên đề về năng lực chủ quyền trí tuệ nhân tạo diễn ra chiều 27/10, với đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Thứ trưởng Bộ Điện tử và Công nghệ Thông tin Ấn Độ S. Krishnan tham dự. Diễn đàn có hơn 1.800 đại biểu và 250 diễn giả từ 60 quốc gia; quy mô đó cho thấy chủ quyền AI không còn là câu chuyện riêng của giới kỹ thuật. Với TP.HCM, siêu đô thị hơn 14 triệu dân ngày càng dựa vào dữ liệu lớn, câu hỏi thực chất không phải chỉ là có mô hình AI hay chưa, mà là ai kiểm soát hạ tầng tính toán, dữ liệu huấn luyện và khả năng đưa công nghệ vào vận hành.
Cách hiểu này giúp tránh hai cực đoan: phụ thuộc toàn diện vào công nghệ nước ngoài hoặc cố tự làm mọi mắt xích dù thiếu nguồn lực. Thành phố cần xác định phần lõi phải nắm giữ, đồng thời chọn đối tác để tiếp cận tri thức và năng lực mà trong nước chưa có. Nếu không có quyền quyết định về dữ liệu và cách triển khai, sở hữu một mô hình riêng vẫn chưa đủ để tạo ra chủ quyền số.
Hạ tầng dữ liệu biến tham vọng AI thành năng lực thực tế
Hạ tầng dữ liệu là nền móng của chủ quyền AI vì mô hình cần năng lực tính toán, lưu trữ và kết nối để được huấn luyện, thử nghiệm rồi sử dụng ở quy mô lớn. Tại Chương trình CEO 500 chiều 26/10, nhiều doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế giới thiệu kế hoạch hợp tác về hạ tầng dữ liệu, AI, bán dẫn và nghiên cứu công nghệ tại TP.HCM. VinaCapital đang làm việc với G42 và Microsoft để lập kế hoạch phát triển trung tâm dữ liệu phục vụ AI tại thành phố; đồng thời xúc tiến hợp tác với một doanh nghiệp công nghệ Hoa Kỳ để lập trung tâm nghiên cứu và phát triển bán dẫn. Đây là cơ hội đáng kể, nhưng số dự án hay công suất xây dựng không nên trở thành thước đo duy nhất: giá trị nằm ở khả năng hỗ trợ doanh nghiệp, sản xuất, y tế, giáo dục và dịch vụ công.
Một trung tâm dữ liệu phục vụ AI còn đòi hỏi đất đai, nguồn điện ổn định, kết nối và nước được quy hoạch đồng bộ; nhu cầu điện lớn khiến đây không thể là bài toán riêng của nhà đầu tư công nghệ. Nếu hạ tầng chỉ được xây để cho thuê năng lực xử lý mà không gắn với nhu cầu trong nước, thành phố có thể thu hút vốn nhưng chưa chắc nâng được năng lực tự chủ. Vì vậy, kế hoạch đầu tư cần được đánh giá qua việc dữ liệu và sức mạnh tính toán có phục vụ nghiên cứu, ứng dụng và các ngành thiết yếu tại địa phương hay không.
Vốn quốc tế chỉ có ý nghĩa khi đi cùng năng lực trong nước
Thu hút vốn quốc tế là điều kiện để mở rộng hạ tầng, nhưng dòng vốn chỉ góp phần củng cố chủ quyền AI nếu đi kèm nghiên cứu, chuyển giao tri thức, đào tạo kỹ sư và nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam. Nếu chỉ mở rộng khâu sản xuất, gia công hoặc lắp ráp, thành phố có thể có thêm cơ sở công nghệ mà vẫn thiếu đội ngũ đủ sức thiết kế, vận hành và cải tiến hệ thống. Diễn đàn cũng nêu rõ nhân lực là nút thắt: doanh nghiệp cần người lao động có chuyên môn AI và chương trình đào tạo gắn với yêu cầu thực tế. Đây là phần đầu tư không thể để sau khi trung tâm dữ liệu đã hoàn thành; kỹ năng cần được phát triển song song với công trình.
Tác động của hướng đi này phải đến được người dùng thường ngày. Khi AI được ứng dụng đúng trong sản xuất, y tế, giáo dục hay dịch vụ công, lợi ích không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở chất lượng và khả năng tiếp cận dịch vụ. Đưa AI vào giảng dạy từ bậc phổ thông, cùng các chương trình hợp tác quốc tế, có thể góp phần tạo đội ngũ kỹ sư trẻ biết làm chủ và bảo vệ không gian số. Muốn vậy, thành phố cần đo hiệu quả không chỉ bằng số dự án, mà bằng việc doanh nghiệp và cơ quan trong nước có thể tự vận hành, điều chỉnh và chịu trách nhiệm với hệ thống hay không.
Bảo vệ dữ liệu là phép thử của chủ quyền số
Năng lực AI sẽ thiếu nền tảng nếu dữ liệu đầu vào và hệ thống vận hành không được bảo vệ. Các thảo luận tại diễn đàn cảnh báo máy tính lượng tử đủ mạnh trong tương lai có thể phá vỡ thuật toán mã hóa hiện hành, đặt dữ liệu tài chính, ngân hàng và hạ tầng số trọng yếu trước nguy cơ bị giải mã. Vì thế, chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử không nên bị xem là việc để dành cho một thời điểm xa hơn; chuẩn bị sớm là một phần của kế hoạch hạ tầng và quản trị dữ liệu. Với một đô thị ngày càng phụ thuộc vào công nghệ AI, an ninh không thể là lớp bổ sung sau cùng.
TP.HCM có cơ hội nối vốn quốc tế với trung tâm dữ liệu, bán dẫn và nghiên cứu AI, nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành chủ quyền khi người trong nước có năng lực sử dụng và phát triển những gì được đầu tư. Thành phố cần chọn lọc hợp tác, xác định rõ phần lõi cần tự chủ, đồng thời coi nhân lực, dữ liệu và an toàn hệ thống là những cấu phần ngang hàng với máy móc và vốn. Kết luận nên được đặt thẳng: chủ quyền AI không nằm ở việc sở hữu một mô hình đơn lẻ, mà ở khả năng kiểm soát dữ liệu, duy trì hạ tầng và triển khai công nghệ có ích cho xã hội.
