Sách giáo khoa thống nhất là gì và vì sao cần quan tâm ngay từ bây giờ?
Sách giáo khoa thống nhất là bộ sách được biên soạn và sử dụng chung trong toàn bộ hệ thống giáo dục phổ thông, áp dụng trên phạm vi cả nước, với nội dung được rà soát, điều chỉnh để vừa đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục, vừa bảo đảm tính ổn định cho việc dạy và học, đồng thời giảm chênh lệch tiếp cận kiến thức giữa các vùng miền và nhóm học sinh khác nhau. Nói cách khác, đây không chỉ là bộ sách mới, mà là nền tảng chung để mọi học sinh đều có cơ hội được trang bị những kiến thức và kỹ năng cốt lõi theo cùng một chuẩn. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã giao Vụ Giáo dục Phổ thông làm đầu mối xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa theo lộ trình cụ thể, nhằm hoàn thành bộ sách giáo khoa thống nhất dùng trên toàn quốc từ năm học 2028-2029. Quyết định này không phải một thay đổi kỹ thuật nhỏ, mà là bước điều chỉnh lớn, trực tiếp tác động đến cách học, cách dạy và cách chuẩn bị học sinh cho tương lai.
Chiến lược kế thừa, không làm lại từ đầu: Điểm hợp lý nhưng cũng là ràng buộc
Điểm đáng chú ý nhất trong lần điều chỉnh này là cách tiếp cận “kế thừa, rà soát, cập nhật, bổ sung” chứ không xây dựng lại chương trình và sách giáo khoa từ đầu. Về mặt nguyên tắc, đây là hướng đi hợp lý: hệ thống giáo dục phổ thông vừa mới chuyển sang chương trình 2018, nếu lại thiết kế một chương trình hoàn toàn mới sẽ gây xáo trộn cực lớn cho trường học, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Bộ khẳng định quá trình hoàn thiện nhằm giữ ổn định, liên tục trong dạy học, đồng thời cập nhật các yêu cầu mới theo Nghị quyết số 71-NQ/TW. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng là một ràng buộc: nhiều bất cập của chương trình hiện hành nếu không được “mổ xẻ” triệt để sẽ tiếp tục tồn tại trong bộ sách giáo khoa thống nhất. Việc Bộ tổ chức lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh là tín hiệu tích cực, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào mức độ cầu thị trong việc điều chỉnh các điểm yếu, không chỉ dừng ở việc chỉnh sửa bề mặt.
Giảm tải, tăng thực tiễn và phù hợp vùng miền: Học sinh được hưởng lợi thế nào?
Theo kết luận của Thủ tướng, việc rà soát Chương trình giáo dục phổ thông phải đi theo hướng giảm tải, lấy giáo dục phổ thông làm nền tảng, bảo đảm mọi học sinh được học tập và được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực cần thiết. Chương trình mới được định hướng chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến – những nội dung từ lâu bị phàn nàn là quá hình thức trong nhiều lớp học. Một điểm tích cực khác là yêu cầu nội dung chương trình và sách giáo khoa phải phù hợp với điều kiện thực tế từng vùng, miền, tránh đưa quá nhiều kiến thức chuyên sâu không thực sự cần cho mặt bằng giáo dục phổ thông. Kiến thức nâng cao sẽ chuyển sang tài liệu tham khảo, qua đó giảm áp lực học tập, thi cử, tuyển sinh cho học sinh. Nếu được thực hiện nghiêm túc, đây sẽ là bước điều chỉnh giúp chuẩn bị học sinh tốt hơn cho cuộc sống, chứ không chỉ cho kỳ thi.
Lộ trình chuyển đổi và bài học từ những lần thiếu sách
Không thể nói về sách giáo khoa thống nhất mà bỏ qua câu chuyện cung ứng. Thông báo 494/TB-VPCP nêu rõ: đến ngày 20/9/2026, một số địa phương vẫn còn thiếu hơn 776.000 bản sách giáo khoa. Đây là con số biết nói, cho thấy nếu lộ trình chuyển đổi không được thiết kế kỹ, tình trạng thiếu sách hoàn toàn có thể lặp lại khi triển khai bộ sách mới. Thủ tướng đã yêu cầu rà soát đến từng cơ sở giáo dục, bảo đảm mỗi học sinh có đủ sách và không để thiếu sách tái diễn trong những năm học tiếp theo. Theo Bộ, việc hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa sẽ được thực hiện theo lộ trình, với bước đi phù hợp, đủ thời gian biên soạn, thẩm định, hoàn thiện, chuẩn bị điều kiện triển khai và hướng dẫn đội ngũ giáo viên. Cách tiếp cận này nhằm vừa đổi mới nội dung, vừa giữ ổn định quá trình dạy học, hạn chế xáo trộn đối với trường học, giáo viên, học sinh và gia đình. Tuy nhiên, bài học 776.000 bản sách thiếu cho thấy: lộ trình tốt phải đi kèm năng lực tổ chức thực thi.
Từ sách giáo khoa đến chuẩn bị học sinh: Giáo viên phải là trung tâm của thay đổi
Mục tiêu cuối cùng của quá trình hoàn thiện sách giáo khoa thống nhất là củng cố giáo dục phổ thông như nền tảng, bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực. Nhưng sách dù tốt đến đâu cũng chỉ là công cụ; người quyết định chất lượng thực tế là giáo viên. Bộ nhấn mạnh việc lắng nghe ý kiến đội ngũ giáo viên, nhà giáo trực tiếp giảng dạy trong rà soát, hoàn thiện chương trình và sách. Từ góc độ trường lớp, chuẩn bị học sinh cho bộ sách mới không thể tách rời việc chuẩn bị giáo viên: tập huấn hướng tiếp cận mới, giảm thiên về truyền đạt kiến thức nặng nề, tăng hoạt động gắn với thực tiễn địa phương, lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc và các nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng phù hợp với lứa tuổi học sinh. Nếu giáo viên được đồng hành đúng nghĩa, bộ sách giáo khoa thống nhất sẽ là cơ hội định hình lại cách học – từ học thuộc sang học để sống và đóng góp.
