Từ kết nối đến cùng tạo ra tri thức
Hợp tác khoa học quốc tế là việc các tổ chức và nhà nghiên cứu ở nhiều quốc gia cùng xác định vấn đề, chia sẻ nguồn lực và chuyên môn để tạo tri thức, công nghệ và kết quả có thể ứng dụng. Thước đo của hợp tác ấy không nên dừng ở số cuộc gặp hay biên bản ghi nhớ, mà là liệu các đối tác có cùng làm nghiên cứu và chia sẻ thành quả hay không. Diễn đàn IRIFF 2026 diễn ra trong hai ngày 5–6 tháng 11, quy tụ hơn 300 đại biểu trong nước và quốc tế để bàn cách mở rộng hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Việt Nam với các nước. Các phiên thảo luận xoay quanh phát triển nghiên cứu xuất sắc, kết nối Nhà nước–nhà khoa học–doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ chiến lược và liêm chính nghiên cứu. Đây là lựa chọn đúng trọng tâm: mở rộng kết nối chỉ có ý nghĩa khi dẫn tới chương trình chung, nguồn lực phối hợp và tri thức được tạo ra cùng nhau.
Tài trợ ổn định phải đi cùng tự do nghiên cứu
Thông điệp đáng chú ý tại diễn đàn là nghiên cứu nền tảng cần nguồn lực ổn định, bởi có thể mất nhiều năm mới thể hiện đầy đủ giá trị. Nếu cơ chế tài trợ chỉ ưu tiên kết quả nhanh, những câu hỏi khó và ý tưởng có tiềm năng dài hạn sẽ dễ bị bỏ lại. Vì vậy, tài trợ nghiên cứu cần cạnh tranh dựa trên chất lượng khoa học, minh bạch và phù hợp với từng loại hình nghiên cứu, đồng thời chấp nhận khả năng thất bại trong những thử nghiệm trung thực. Điều đó không có nghĩa là hạ thấp trách nhiệm giải trình. Cần giữ chuẩn mực khoa học và giám sát việc sử dụng nguồn lực công, nhưng không biến sự chắc chắn về kết quả thành điều kiện để được nghiên cứu. Các nhà khoa học trẻ cần có không gian đặt câu hỏi mới và thử nghiệm ý tưởng táo bạo. Diễn đàn cũng tạo đối thoại cho cơ quan tài trợ, nhà hoạch định chính sách, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; mỗi bên đều có vai trò định hình môi trường ấy.
Kết nối viện nghiên cứu, doanh nghiệp và đối tác quốc tế
Muốn hợp tác tạo tác động, doanh nghiệp nên tham gia từ lúc xác định bài toán, chứ không chỉ xuất hiện ở khâu thương mại hóa. Nhà nước có thể tạo điều kiện, nhà khoa học đóng góp tri thức và giải pháp, còn doanh nghiệp giúp xác định nhu cầu, đầu tư và đưa kết quả vào ứng dụng. Những phát hiện có triển vọng cũng cần được hỗ trợ thử nghiệm, làm mẫu và tiến gần hơn tới thị trường. Ở bình diện quốc tế, hướng đi được nêu tại IRIFF là cùng xác định ưu tiên nghiên cứu, phối hợp mời đề xuất, đồng tài trợ và chia sẻ hạ tầng cùng chuyên môn. Các bên còn cần kết hợp thế mạnh, chia sẻ chi phí và rủi ro, đồng thời thúc đẩy ứng dụng kết quả nghiên cứu. Đại sứ Thụy Sĩ Thomas Gass cho biết Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ và NAFOSTED đang xem xét khả năng tổ chức đợt mời đề xuất chung thứ ba vào năm 2027, tùy thuộc thỏa thuận cần thiết. Đây là tín hiệu cụ thể, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc các ưu tiên chung có chuyển thành dự án bền vững hay không.
Câu hỏi còn mở: ai giữ nhịp sau diễn đàn?
Các chuyến khảo sát tại Khu Công nghệ cao và Khu công nghiệp Hà Nội, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam–Hàn Quốc cùng Đại học FPT mở thêm cơ hội để đại biểu tìm hiểu năng lực và nhu cầu hợp tác. Nhưng tiếp xúc tại hiện trường mới là bước đầu. Câu hỏi khó hơn là bên nào sẽ duy trì đối thoại, lựa chọn bài toán chung và bảo đảm dự án có đủ thời gian, nguồn lực lẫn cơ chế đánh giá phù hợp. IRIFF nêu đúng điều kiện để hợp tác khoa học quốc tế đi xa: nguồn tài trợ có tính ổn định, tự do nghiên cứu có trách nhiệm, liên kết thực chất với doanh nghiệp và đối tác nước ngoài. Phần còn lại là biến những nguyên tắc ấy thành lời mời đề xuất, chương trình nghiên cứu và cơ hội cho nhà khoa học trẻ làm việc xuyên biên giới. Nếu không có cơ chế theo dõi sau diễn đàn, kết nối có thể dừng ở trao đổi; nếu có dự án chung và chia sẻ kết quả, hợp tác mới góp phần tạo nền tảng cho đổi mới sáng tạo.
