Từ kết nối đến cùng tạo ra tri thức
Hợp tác nghiên cứu quốc tế là việc các tổ chức và nhà khoa học ở nhiều quốc gia cùng xác định vấn đề, triển khai nghiên cứu, đóng góp nguồn lực và chia sẻ tri thức, công nghệ cùng kết quả ứng dụng. Đó là thước đo đáng tin cậy hơn số thỏa thuận được ký hay cuộc gặp được tổ chức. Diễn đàn IRIFF 2026, do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 5–6 tháng 11, quy tụ hơn 300 đại biểu trong và ngoài nước; Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu khai mạc. Diễn đàn hướng tới mở rộng hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Việt Nam với các nước, nhưng tham vọng ấy chỉ thành hiện thực nếu kết nối chuyển thành chương trình nghiên cứu chung. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy nhanh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57-NQ/TW, cách hợp tác cũ dựa nhiều vào trao đổi, làm quen và ký kết đã không còn đủ.
Thách thức chung đòi hỏi hành động chung
Lý do cần thay đổi không nằm ở nghi thức ngoại giao, mà ở quy mô những vấn đề khoa học phải giải quyết. Trí tuệ nhân tạo, y tế, bán dẫn và năng lượng sạch đang mở ra hướng phát triển mới; trong khi biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh vượt khỏi khả năng xử lý của một quốc gia riêng lẻ. Việt Nam không nên chỉ dừng ở tiếp nhận tri thức và công nghệ từ đối tác. Mục tiêu cao hơn là cùng tạo tri thức mới, phát triển công nghệ rồi chia sẻ thành quả. Điều đó đòi hỏi chuyển từ các cuộc gặp riêng lẻ sang quan hệ đối tác bền vững, từ trao đổi thông tin sang xây dựng chương trình chung, và từ nguồn kinh phí tách rời sang phân bổ nguồn lực có phối hợp. Nếu không thống nhất ưu tiên và trách nhiệm ngay từ đầu, hợp tác quốc tế dễ tạo ra nhiều hoạt động nhưng ít kết quả đủ sức đi tiếp.
Đồng tài trợ khiến cam kết có trọng lượng
Điểm đáng chú ý tại diễn đàn IRIFF là thúc đẩy đồng tài trợ nghiên cứu và phối hợp nguồn lực thay vì trông chờ một bên gánh toàn bộ quá trình. Quỹ NAFOSTED hướng tới cơ chế đồng tài trợ, tìm đối tác tiềm năng và tạo điều kiện để các bên cùng kêu gọi đề xuất nghiên cứu. Cách làm này có thể khiến cam kết trở nên cụ thể hơn: mỗi bên cùng xác định ưu tiên, đóng góp nguồn lực, chia sẻ hạ tầng và chuyên môn, rồi cùng chịu trách nhiệm về tiến độ và kết quả. Tuy nhiên, đồng tài trợ chỉ hiệu quả nếu cơ chế phân bổ công bằng, minh bạch và phù hợp từng loại hình nghiên cứu. Nghiên cứu cơ bản cần nguồn lực ổn định, dài hạn; nhà khoa học trẻ cần không gian thử nghiệm ý tưởng mới. Hợp tác cũng phải gắn với doanh nghiệp từ lúc xác định bài toán, thay vì chỉ tìm nơi ứng dụng sau khi nghiên cứu đã hoàn tất.
Thước đo cuối cùng là lợi ích ngoài phòng thí nghiệm
Một chương trình nghiên cứu chung chỉ đáng gọi là thực chất khi kết quả rời được phòng thí nghiệm. Doanh nghiệp cần tham gia xác định nhu cầu và hỗ trợ thử nghiệm, làm mẫu; nhà khoa học đóng góp tri thức và giải pháp; Nhà nước tạo điều kiện để nghiên cứu tiến tới sản xuất. Người dân là bên cần nhìn thấy lợi ích cuối cùng qua sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp vững hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Đây cũng là lý do phối hợp nguồn lực không nên bị xem như thủ tục tài chính: nó quyết định liệu ý tưởng có đủ thời gian, hạ tầng và đối tác để phát triển thành giải pháp hữu ích hay không. Diễn đàn dự kiến được tổ chức hai năm một lần; NAFOSTED và Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ đang xem xét khả năng triển khai đợt kêu gọi đề xuất chung thứ ba vào năm 2027, tùy thuộc việc đạt được các thỏa thuận cần thiết. Bước tiếp theo cần được đánh giá bằng dự án được cùng triển khai, không phải số chữ ký trên văn bản.
