Tiềm năng lớn nhưng bị cô lập: bài toán liên kết kinh tế miền Trung
Liên kết kinh tế miền Trung là quá trình tổ chức lại không gian phát triển, hạ tầng logistics và mạng lưới doanh nghiệp của dải đất từ duyên hải đến Tây Nguyên, nhằm biến hệ thống cảng biển, sân bay, khu kinh tế ven biển và vùng nguyên liệu thành một chuỗi giá trị khu vực thông suốt, thay vì những điểm tăng trưởng rời rạc thiếu cầu nối vật chất lẫn thể chế. Vấn đề của miền Trung không phải thiếu hạ tầng mà là thiếu cách kết nối để các lợi thế cộng hưởng, tạo sức bật mới. Miền Trung hiện có 14/34 cảng biển, 12 sân bay, 11 khu kinh tế ven biển nhưng chỉ đóng góp 19,26% GDP cả nước, dù chiếm tới 26,79% dân số. Con số này nói thẳng một sự thật khó chấp nhận: hạ tầng đang phát triển nhanh hơn chất lượng liên kết kinh tế.
Từ hạ tầng dàn trải đến ‘những hòn đảo công nghiệp’
Ngày 26/9 tại Đà Nẵng, diễn đàn kinh tế tư nhân khu vực miền Trung trong khuôn khổ VPSF 2026 đã đặt đúng câu hỏi: các nguồn lực đang được kết nối như thế nào, chứ không chỉ là chúng ta có những gì. Bức tranh hiện nay khá rõ: cảng biển miền Trung, sân bay, cao tốc, quốc lộ, đường sắt và các khu công nghiệp được xây dựng mạnh nhưng hạ tầng dàn trải theo kỳ vọng riêng của từng địa phương, chưa có trục ngang cao tốc hoàn chỉnh nối duyên hải với Tây Nguyên. Các cực tăng trưởng mới là "những hòn đảo công nghiệp", chưa trở thành một "quần đảo" được nối bằng những cây cầu logistics và thể chế đủ mạnh. Nói cách khác, khu vực đang trải dài các dự án hạ tầng nhưng thiếu bản thiết kế chung cho chuỗi giá trị khu vực.
Liên kết theo chuỗi giá trị, không theo địa giới
Nếu cứ tiếp tục tư duy theo địa giới hành chính, liên kết kinh tế miền Trung sẽ mãi ở mức dự hội thảo, ký biên bản ghi nhớ rồi… để đó. Đề xuất quan trọng tại diễn đàn là chuyển từ liên kết theo địa giới sang liên kết theo chuỗi giá trị, lấy doanh nghiệp làm chủ thể và Đà Nẵng là điểm hội tụ dịch vụ của vùng. Một lô nông sản từ vùng trồng đến người mua có thể đi qua sơ chế, kho lạnh, vận tải, phân phối rồi mới ra cảng biển; mỗi khâu nằm ở một địa phương, do một doanh nghiệp khác nhau đảm nhận. Nếu tổ chức hạ tầng logistics miền Trung theo dòng hàng thực tế, đường bộ, đường thủy, cảng biển, sân bay và trung tâm logistics sẽ trở thành mạng lưới phục vụ chuỗi giá trị khu vực, thay vì những đoạn đường đẹp chỉ để… ngắm. Đó là sự khác biệt giữa kết nối hình thức và liên kết có dòng hàng, dòng vốn, dữ liệu, doanh nghiệp, thị trường.
Không có ‘cây cầu’ cho doanh nghiệp nhỏ, hạ tầng sẽ hụt hơi
Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở đường cao tốc hay cảng biển miền Trung mà ở doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhiều doanh nghiệp đã tìm được người mua, hiểu yêu cầu thị trường nhưng không đủ vốn cho nhà xưởng, kho lạnh, thiết bị sơ chế, đóng gói, phòng kiểm nghiệm hay hệ thống xử lý môi trường. Nếu mỗi đơn vị tự gồng gánh toàn bộ, chi phí sẽ cao và máy móc bị bỏ không. Vì vậy, hạ tầng sản xuất và dịch vụ dùng chung theo từng chuỗi ngành hàng được đề xuất, với Nhà nước quy hoạch, lo đất đai, kết nối và khung tiêu chuẩn; khu vực tư nhân đầu tư, vận hành; doanh nghiệp nhỏ trả phí theo mức sử dụng. Đây chính là "cây cầu" giúp kinh tế tư nhân miền Trung bước vào chuỗi giá trị, thay vì đứng bên lề nhìn container hàng đi qua trên những tuyến đường mới mà không hề chạm vào giá trị cao hơn.
Từ diễn đàn tới thực thi: xây năng lực doanh nghiệp song song với không gian vùng
Điểm đáng chú ý là các vòng đối thoại kinh tế tư nhân thời gian qua không chỉ nói về hạ tầng, mà nhấn vào nâng sức doanh nghiệp. Qua bốn phiên đối thoại ở phía Nam, ban tổ chức ghi nhận 121 ý kiến, đề xuất; 24,8% được giải quyết ngay, 45,4% do địa phương xử lý, gần 30% phải chuyển lên cấp cao hơn. Con số này cho thấy nhiều vướng mắc vượt quá biên giới một tỉnh, tương tự bài toán miền Trung. Hội doanh nhân trẻ đề xuất thu hẹp ba khoảng cách: từ chủ trương đến thực thi; từ hạ tầng đến hành lang kinh tế; từ tăng trưởng địa phương đến năng lực lớn lên của doanh nghiệp. Ba việc cần làm ngay gồm thiết lập cơ chế điều phối vùng và liên vùng, phân vai hệ thống cảng biển và logistics, đồng thời hình thành thiết chế thường trực của doanh nghiệp miền Trung tại Đà Nẵng. Nếu không gắn kết tổ chức không gian vùng với chương trình phát triển kinh tế tư nhân, bài toán "hòn đảo công nghiệp" sẽ còn kéo dài.
