Lo lắng tựu trường là gì và vì sao không nên xem nhẹ?
Lo lắng tựu trường là trạng thái căng thẳng, sợ hãi hoặc né tránh liên quan đến việc quay lại lớp học sau kỳ nghỉ, thường đi kèm các biểu hiện như mất ngủ, đau bụng, thay đổi tâm trạng và suy nghĩ tiêu cực về trường lớp, thầy cô, bạn bè, nếu không được hỗ trợ kịp thời có thể phát triển thành rối loạn lo âu ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tâm thần học sinh. Quan điểm nhiều phụ huynh “rồi con quen” là nguy hiểm, bởi cảm xúc bất an không tự biến mất mà thường bị dồn nén thành áp lực học đường trẻ em. Khi trẻ nói “con không muốn đi học”, đó không phải là hư hay lười, mà là lời cầu cứu vụng về. Cha mẹ cần coi giai đoạn trước ngày đầu tiên tới trường là thời điểm vàng để quan sát và can thiệp mềm, thay vì chỉ ép con quay lại nề nếp.
Những dấu hiệu cảnh báo: khi cơ thể lên tiếng thay cho lời nói
Đa số trẻ không giỏi nói thẳng “con lo, con sợ”, mà biểu hiện qua hành vi và cơ thể. Trước tựu trường, trẻ có thể đau bụng, đau đầu, khó ngủ, cáu gắt, tìm đủ lý do trì hoãn đến lớp. Lúc này nhiều cha mẹ vội cho rằng con “giả bệnh”, nhưng theo chuyên môn, đó có thể là dạng lo âu được cơ thể hóa, gọi là rối loạn chuyển dạng, với tỷ lệ khoảng 5% ở trẻ tiểu học và 2% ở trẻ trung học theo Tổ chức Y tế Thế giới. Trẻ thu mình, mất ngủ, thay đổi thói quen sinh hoạt, kéo dài hơn một tháng, thường xuyên lo lắng hoặc né tránh việc học cũng là những tín hiệu đỏ. Điều khiến tình hình tệ hơn là ở trường, các vấn đề sức khỏe tâm thần học sinh vẫn chưa được xử lý đúng mức, tư vấn tâm lý chưa kịp thời và đầy đủ. Phớt lờ những dấu hiệu này đồng nghĩa với việc đẩy trẻ tiếp xúc với ngày đầu đi học trong trạng thái phòng thủ.
Xây dựng tự tin trẻ: chuẩn bị kỹ năng trước khi quay lại lớp
Muốn con bớt lo lắng tựu trường, không thể chỉ nói “con cứ mạnh dạn lên” mà phải giúp trẻ có nền tảng kỹ năng cụ thể. Với trẻ chuẩn bị vào lớp 1, phụ huynh được khuyến nghị rèn 5 kỹ năng thông qua sinh hoạt hằng ngày: ngồi yên tại chỗ và làm theo yêu cầu đơn giản; biết nói lên cảm xúc, nhu cầu; tự phục vụ như tự ăn, tự vệ sinh cá nhân; biết chơi luân phiên, chờ đợi khi chơi cùng bạn; biết chia sẻ cảm xúc với người khác. Việc rèn luyện những kỹ năng này nhằm giúp trẻ hình thành sự tự tin, sẵn sàng hơn khi bước ra môi trường bên ngoài. Tuy nhiên, xây dựng tự tin trẻ không dừng ở tiểu học. Ở lứa tuổi lớn hơn, cha mẹ cần giúp con phân biệt mục tiêu học tập của riêng mình với kỳ vọng điểm số, thành tích của người lớn, để trẻ không bị ám ảnh bởi nỗi sợ làm cha mẹ thất vọng như nhiều em đã thổ lộ trong các bài tập ở trường.
Chiến lược từng bước: đưa con trở lại nề nếp mà không gây thêm áp lực
Sai lầm phổ biến của cha mẹ là ép con “vào khuôn” quá nhanh, dọa dẫm để con sợ mà nghe lời. Đặc biệt, không nên dọa trẻ rằng sẽ bị thầy cô la, bị bạn bè cười hoặc trêu chọc, vì có thể khiến trẻ sợ hãi hơn. Một lộ trình hợp lý là thiết lập lại kế hoạch sinh hoạt, đan xen giờ chơi và giờ học; thời gian chơi được rút ngắn dần, trong khi giờ học tăng lên từng phần, khoảng 5 phút mỗi lần theo khung giờ cố định, trẻ càng nhỏ tiến trình càng cần chậm, trẻ lớn hơn có thể tự sắp xếp. Với trẻ quen dùng điện thoại sau kỳ nghỉ hè, cha mẹ cần hoạch định lại thời gian sử dụng, giảm dần thời lượng chơi và khoảng cách giữa các lần, tạo khung giờ học cố định, ưu tiên dùng điện thoại sau khi trẻ học xong khoảng 20–30 phút. Cùng lúc, hãy gợi nhắc những người bạn, thầy cô cũ để xem con có hứng thú kết nối lại hay không và quan sát phản ứng của con. Đây không phải tiểu tiết, mà là cách giúp trẻ cảm thấy trường học vẫn là nơi có quan hệ thân quen, giảm bớt cảm giác xa lạ và áp lực học đường trẻ em.
Vai trò của cha mẹ và kết nối với nhà trường trong bảo vệ sức khỏe tâm thần học sinh
Không có chiến lược nào hiệu quả nếu cha mẹ chỉ đứng ngoài. Khi nghe câu “con không muốn đi học”, phụ huynh cần bình tĩnh, xem hoàn cảnh phát sinh câu nói, trò chuyện và quan sát thái độ, hành vi, giấc ngủ, ăn uống, quan hệ bạn bè của trẻ. Cha mẹ có thể ngồi ngang tầm mắt, ôm trẻ và khẳng định: “Chiều ba mẹ sẽ đón con” – lời cam kết nhỏ nhưng tạo cảm giác an toàn rất lớn. Đồng thời, cần tôn trọng không gian riêng của con nhưng luôn hiện diện để hỗ trợ, theo dõi, động viên. Không gì quan trọng hơn sự thấu hiểu, tình yêu và những cuộc trò chuyện hằng ngày để trẻ không cảm thấy cô đơn trên hành trình trưởng thành. Về phía trường, các mô hình công tác xã hội và tư vấn tâm lý đã cho thấy hiệu quả thực tế trong việc giúp học sinh vượt qua khó khăn ảnh hưởng đến học tập và đời sống. Một sự phối hợp hài hòa, liên tục giữa nhà trường và gia đình, dựa trên cách tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm, là điều kiện thiết yếu để kịp thời nhận diện, xử lý và trợ giúp những vấn đề mới phát sinh. Kết luận rõ ràng: nếu người lớn chịu thay đổi, biết lắng nghe và cùng hành động, ngày tựu trường sẽ là cánh cửa mở ra trải nghiệm tích cực, thay vì trở thành nỗi ám ảnh kéo dài.
